Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Эп çыратăп çак сăвва

Чун-чĕререн савăнса.

Ыр кăмăла мухтаса

Шухăшсем шăрçаланаç сăвва

Те аякра, те çывăхра

Пурăннă ырă халăх.

Çут тĕнче саккунĕсене

Пурнăçланă яланах.

Вĕсем нуша курма çуралман,

Пĕлмен вăл мĕн иккене,

Выçлăх курма ĕçлемен,

Выçса курман ĕмĕрне.

Çапла иртеç ĕмĕрсем,

Çапла пурнаç этемсем.

Шав иртеççĕ вăхăтсем,

Пурăнаççĕ туслăхра вĕсем.

Анчах çитет пĕр самантра

Инкек кĕтмен-çĕртен пырса.

Самант тем пулчĕ тĕнчене

Хупларĕ вупăр хĕвеле.

Никам ăнланман мĕн пулнине,

Мĕн пуласса та пĕлмен малалла

Мĕн чул кăна сăмах тухман-ши?

Мĕн таранччен пуçа ватман-ши?

Чылай шухăшласан кăна

Пĕр шухăш шухă çамрăка

Пырса кĕчĕ васкаса

Ват çынран канаш ыйтма..

Ват çын пуплерĕ вĕрентсе:

— «Хĕвел çухалнă тетĕр, — çухалман, —

Ăна Вупăр текен усал

Илсе кайнă хăй тĕнчине

Пурнать çав Вупăр аякра

Малалла

Шухăшсем пит инçе вĕçтереççĕ

Урхамaх пек мала ыткăнса,

Тăван ял тыткăнне пит васкаççĕ

Ĕмĕтри шанăçа тавăрса.

Тăван енĕм, ытла аякра эс,

Пурăнатăп санран инçетре.

Шухăшлатăп куллен сан çинчен эп,

Яланхи ырату чĕрере.

Эс васка, ĕмĕтри урхамахăм,

Çитерсемччĕ Уйкасăм ялне.

Анне пилĕ ыйтать çамрăк чунăм

Лăплантарччĕ чĕрем çуннине.

Ак каллех шухăшран эп вăрантам,

Çук, манмарăм этем тивĕçне.

Умăмра тăван кил, ман кĕтесĕм

Ыткăнатап анне ытамне.

Тăнăç çĕр çинче, илемлĕ тавралăхра пурăнатпăр эпир — çынсем. Темĕн те пур çынна пурăнма… Çутçанталăкĕ те питĕ илемлĕ. Анчах та эпир таçта аякра-аякра, тĕнче хĕрринче Çăлтăрсен тĕнчи пурри çинчен шутламастпăр та. Унта вара Çĕр чăмăрĕнчен те илемлĕрех, çутăрах. Пурăнма та ирĕклĕрех, çăмăлтарах. Пурăнаççĕ вара унта… Камсем тесе шутлатăр? Çук, çынсем мар. Илемлĕ, шурă, çунатлă лашасем. Питĕ пуян пурăнаççĕ вĕсем. Вĕсен пуянлăхĕ — çăлтăрсем. Каçсерен çак урхамахсем таврари пĕтĕм çăлтăра çутса çĕр çине пăхса лараççĕ. «Çав Çĕр çинче кам та пулин пурăнать-ши?» — теççĕ... Çав лашасем питĕ ырă, пĕр-пĕрне усал тăвас мар, пĕрне пĕри пулăшас тесе пурнаççĕ…» — вĕçлерĕ юмахне Матĕрне инке Куçук мăнукĕ çине ачашшăн пăхса. Итлеме питĕ хавас пулчĕ Куçук ку юмаха, анчах та ыйхă пусса илчĕ ăна. Матĕрне инке çывăрса кайнă Куçук çине ăшшăн пăхса илчĕ те пӳлĕмри çутта сӳнтерсе хăй пӳлĕмне тухрĕ…

Куçук тутлă ыйхăра… Акă Çăлтăрсен тĕнчи. Унта вара шап-шурă, çунатлă лашасем. Куçук çав лашасем патне пычĕ, анчах шăпах çав вăхăтра аслати кĕмсĕртетни илтĕнчĕ. Куçук хăранипе вăранса кайрĕ. Пӳлĕмри çутта çутса ячĕ те… Ах! Мĕн курать вăл! Ун умĕнче асламăшĕ каласа панă юмахри пек, хăй тĕлĕкре курнă шап-шурă, йăлтăр-йăлтăр çутатакан, илемлĕ çунатлă лаша тăра парать. Куçук çак илемлĕ лашана курсан малтанах çухалса кайрĕ, калаçайми пулчĕ. Чĕлхи çĕтрĕ тейĕн. Майĕпен вăл хăйне алла илчĕ те шăппăн сăмах хушрĕ:

Малалла

Сик-сик, лаша, сик, лаша,

Çилхӳ вĕçсе тăмалла,

Ĕçне ĕçлер, тупата,

çын тĕлĕнсе тăмалла.

Шурă лаша харт сикет,

харт сикет,

вăрманалла вĕçтерет,

вĕçтерет.

Вăрманта тип вут нумай.

вут нумай.

Каяс хăрăк пуçтарма,

Пуçтарма.

Тип вутта касса пуçтартăм,

Эх, пуçтартăм.

Ăшă пӳрт çинчен шутларăм.

Эх, шутларăм.

Киле каяр вутăпа, вутăпа,

Чунри тулли кăмалпа, кăмăлпа,

Йывăр пулмĕ-ши сана,

Шур лаша, шур лаша?

Янавара хĕрхенеп, хĕрхенеп

Йывăрришĕн шикленеп.

— Эсĕ, тусăм, Шур лаша,

Туртайратни ку лава?

Акă лаша кĕçенет

Киле кайма хатĕр тет

Пуçне ухса пĕлтерет:

Киле часрах вĕçтерер!

Тапăртатса ташласа,

Сиккипеле ыткăнса

Килсе çитрĕмĕр яла

Вутă тулли лавпала.

Чипер хĕр кĕпи çумне

Çыпçăннă сап-сарă çип.

— Упăшки, — тет, Укçине, —

Пулĕ унăн сарă çын.

Уçă кантăк умĕнче

Аля алшăлли тĕрлет.

Çерçи кĕчĕ вăрр! вĕçсе.

Ун каччи çапла килет.

Апата чĕнсен Ваçук

Ларчĕ сĕтел кĕтесне.

— Авланаймăн çичĕ çул, —

Терĕ Вера пиччĕшне.

Куçкĕски çине пăхать

Пилĕк хĕр пĕр харăсах.

— Вăрçса кайăр, — тет Улька, —

Эсĕр пĕр качча савса.

Кĕпе-йĕм çăвать Наççа,

Шывне питĕ тăккалать.

— Хыт ан сирпĕт, — тет Ваççа, —

Мăшăру ĕçкĕç пулать.

Апат çисен Хветура

Алпа шăлчĕ сĕтеле.

— Кукша пулĕ, ах-турах,

Упăшку сан, — тет Илле.

Хура лаша юрттарать,

Инçе çула вăл васкать,

Пирĕн пек вĕтĕр-шакăра

Яр(ă)нтарма хыпаланать.

Лаши хытă чуптарать,

Хыçлă çуни хыт шăвать.

Çитес çĕре вăл васкать,

Çитсен чунăм савăнать.

Эх, катаччи те катаччи!

Кĕсье тулли икерчи

Çăварнире ярăнни

Ĕмĕр асра юлтăр-и?

Тухрăм эпĕ урама

Куртăм эпĕ урхамах.

Илтĕм эпĕ йĕвенне

Кӳлтĕм эпĕ лашине.

Хура лаша харт сикет,

Çилхи вĕçне вĕçтерет,

Инçе çула вăл чĕнет.

Çил пекех хăй вĕçтерет.

Вĕрентеççĕ авалтан

Ан пул ăссăрла айван.

Ут-лаша эс ан утлан —

Аманмашкăн пултаран.

Хура лаша, тур лаша,

Эсĕ мана ан пăрах.

Путрăм тарăн шухăша:

Юлмăп-ши капла хăрах?

Пач кĕтмен-туман çĕртен

(вĕçнине эп хам та сисмен)

Эпĕ выртап çĕр çинче,

Манăн умра — çут тĕнче.

Хам ниçтан та аманман,

Ал-урана амантман

Пĕрех шухăш пуçăмра:

Тек хăтланмăп ăссăрла.

Çавăнтан вара кайран

Урăх эп ун пек туман.

Лашана курсан ялан

Халь иртетĕп аякран.

Пĕр ялта Вова ятлă ача пурăннă. Вăл вунă çулта анчах пулнă. Унăн пĕчĕк йытă çури пулнă. Ăна вăл Джек ят панă. Шкулта юлташĕсем те сахал мар ун. Вĕсемпе вăл туслă пулнă. Çапах та пĕр çитменлĕх пур унăн: вĕренме юратман, уроксенчен тухса каяс йăла та пулнă. Шкула та ячĕшĕн çеç çӳренĕ. Ача ачах çав. Тата пĕрмаях çывăрма юратнă.

Анчах паян унпа темскер пулчĕ. Ирхине пуринчен малтан тăрса ларчĕ те курнă тĕлĕке асаилме тăрăшрĕ. Тем чул тăрăшсан та асаилеймерĕ — пĕтĕмпех тĕтрери пек çеç. Васкаса тĕпеле кĕрсе чей ячĕ. Сыпса пăхрĕ — вĕри, пылак мар. Сахăрне ячĕ, пăтратрĕ, сыпрĕ — тăварлă. Сахăр вырăнне тăвар янă иккен вăл. Ĕçмесĕрех портфеле илсе шкулалла чупрĕ. Питĕ вĕренес килмест-çке шкулта. Кичем унта. Çывăрса тăранайман пирки пĕрмаях çăвар карăлать. Учитель курсан асăрхаттарать. Баскетбол çинчен шутланипех кун иртсе кайрĕ.

Тепĕр куне Вова урокран тарса хăйĕн юлташĕсем патне баскетбол выляма кайрĕ.

Унăн чи юратнă вăййи баскетбол пулнă. Паянхи вăйăра вара Вова питĕ япăх вылярĕ. Малтан вăл пуринчен те лайăх вылятчĕ, халь вара темскер пулнă. Вĕсен команди тепĕр класа хирĕç выляма хатĕрленетчĕ. Анчах Вова япăх выляма пуçланине курсан ăна командăран кăларса печĕç. Ун вырăнне вара тепĕр ачана выляма илчĕç. Вова вара макăрсах киле утрĕ. Килте никам та çук. Ашшĕ-ăмăшĕ ĕçре. Вова пӳрте кĕчĕ те хăйĕн пӳлĕмне кĕрсе выртрĕ. Выртсан-выртсан çывăрса та кайрĕ. Тĕлĕкĕнче ача çав тери илемлĕ пĕчĕк шурă лаша курчĕ. Çав лашана тытас тесе тем чухлĕ хăваларĕ, анчах тытас тенĕ çĕртенех лешĕ çухалчĕ.

Малалла

«Хĕре хам май пуплемешкĕн

Вĕрент», — теттĕм юлташа.

Чĕлхесем нумай пĕлмешкĕн

Хушрĕ çавă апăрша.

Мăриккан чĕлхи вĕрентĕм,

Хăнăхрăм харсăрлăха.

Унпала эп пĕр хĕре те

Сĕнеймерĕм туслăха.

Нимĕçле пупле пуçларăм,

Пачĕ çирĕплĕх мана.

Хыт хушсан та, кураймарăм

Эпĕ парăнакана.

Юрă пулăшать пуль терĕм,

Вĕренсен итальянла.

Арисем те ĕнĕрлерĕм

Пурпĕр сирчĕç ман алла.

Мана тиврĕ французла та

Çепĕççĕн çеç пуплеме,

Хĕрсемпе ун-кун хутлаттăм,

Пил пулмарĕ чĕреме.

Вырăсла çапма пуçларăм

Намăсрах сăмахсемпе.

Ни капла паллашаймарăм

Хама кирлĕ пикепе.

Кĕскерех калаç темешкĕн

Тытăнчĕç хăш-пĕрисем.

Грекла тиврĕ вĕренмешкĕн,

Пурпĕр пăрăнчĕç хĕрсем.

Ют чĕлхе те пулăшмаймĕ

Тус пулмашкăн хĕрпеле.

Хам чăваш чĕлхи сăпайлă,

Кӳрĕ çав кăна телей.

Акăлчанăн арăм пур.

Еркĕнсĕр те пурăнмасть.

Юратура вăл маттур:

Иккĕшне те хур тумасть.

Китаец арăмшăн та,

Еркĕншĕн те пит хавас.

Ытларах хăй, туршăн та,

Пурпĕр арăмне савать.

«Сан пур арăм, еркĕн те»,

Теççĕ Франци çыннине.

Пытармасть-çке вăл пĕртте

Уншăн еркĕн хаклине.

Арăмĕ еврĕйĕн пур,

Тупатех вăл еркĕнне.

Иккĕшиншĕн те правур,

Юратать хăй амăшне.

Чăваш хĕр качча илет,

Еркен пултарать тупма.

Иккĕшне те этемле

Пĕлмест путлĕн юратма.

Украинец савăнать

Арăмпа е еркĕнпе.

Юратни çук, мухтанать

Анекдот хыт пĕлнипе.

Вырăс арăмпа ларать,

Еркĕн те патра кумать.

Пурпĕрех-çке ытларах

Вăл ĕçмешкĕн юратать.