Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Венчете тăратрĕç пире çăлтăрсем,

Тулли уйăхăн ахах çутисем.

Шур пĕркенчĕк пулчĕç çĕмĕрт çеçкисем,

Ĕмĕрлĕх пĕрлешрĕç пирĕн чĕресем.

Пĕр санпа телейлĕ эпĕ, пĕр санпа,

Юнашар утасчĕ иккен çак çулпа.

Юрату хĕлхемĕ пирĕн куçсенче,

Ах, упрасчĕ туйăма чĕресенче.

Юханшыв парнелерĕ тĕкĕрне,

Ачаш çил кăшт хумхатрĕ ун шывне,

Каçхи кайăк юрларĕ юррине,

Чун савни каларĕ ăшă сăмахне.

Пĕр санпа телейлĕ эпĕ, пĕр санпа,

Юнашар утасчĕ иккĕн çак çулпа.

Юрату хĕлхемĕ пирĕн куçсенче,

Ах, упрасчĕ туйăма чĕресенче.

Çӳлтен пăхакан куçсем —

Куларах, тиркевлĕрех, япшаррăн.

Хăйсен ĕлккенлĕхĕпе

мăн кăмăлланса,

Çиçĕм хăвачĕпе çунтарса,

Ĕнтсе çĕр çумне пăталаççĕ,

Шеллевсĕр асаплантараççĕ.

Çапла, эсир хăватлăрах манран,

Эсир çӳлерех.

Анчах та çаплах çӳлтен пăхма

Юрать-и вара çынна?

Эп тӳсейместĕп çак куçсене,

Эп пăрăнатăп вĕсенчен...

Хăйсем çине пăхмасан,

Кӳренекен куçсем...

Çӳпçе тĕпĕнче шăрçа шыранă евĕр

Çав куç шăрçине шыраманшăн

Хыт кăмăлсăрланаканскерсем.

Çу каçипе ӳстернĕ чечекĕсене

Татманшăн кӳренекен

Улăх-çаран пек

Анлă куçсем...

Çарран чупса иртсе кайрăм та

Çеçкесене савса юратрăм,

Анчах татма иментĕм.

Мăйра манăн —

Сан куçусем савса пăхнă саманчĕсен

Шăрçалăх ярăмĕччĕ...

Пĕшкĕнсен вĕсене çухатасран

хăрарăм.

Ан кӳренсемĕрччĕ, ытарайми куçсем,

Эпĕ чечексене татма

пĕрре шухăшламан.

Тĕпчесе чуна илеççĕ

Çак куçсем.

Анчах мĕн тĕпчеççĕ вĕсем?

Ăнланмастăп.

Е мана пĕлсе çитмен вĕсем?

Е вĕсене каласа çитермен

Эпĕ темĕскер?

Е манра хам курманнине

Кураççĕ вĕсем?

Е улшăнса çитмен эпĕ йăлтах?

Тен, хăвна шыратăн манра?

Ху çухалса юлнă ман чунра?

Тĕпчесе чуна илетĕр —

Мĕн ыйтасшăн манран?

Сăмахсăр калаçма юратакан куçсем —

Ачашшăн пăхаççĕ вĕсем.

Çывăха та пымаççĕ,

Инçех те каймаççĕ.

Хĕвел хĕлхемĕн кашни хĕлĕхĕпе

Йăлкăшса калаçаççĕ —

Сăмахпа каласа çитерми

Шухăшсем çинчен,

Ытамра ирĕлсе пĕтейми

Туйăмсем çинчен,

Мĕн пулни çинчен,

Пулманни çинчен,

Ыттисем ăнланманни çинчен.

Ыраш пусси — тыр пусси

Выртать шăппăн хумханса;

Кас-кас килен çил касси

Иртет ун тăрăх шуса.

Пусу çинче, хĕвелте,

Тăри юрра шăратать.

Таçта инçе, пит çӳлте,

Тăрна сасси крăнклатать.

Çăра ыраш хушшинче

Автать карăш-путени;

Шенкер тӳпе маччинче

Шăвать шур пĕлĕт купи.

Сулмакланнă пучахсем

Усăнаççĕ çĕрелле,

Кăвак тĕрлĕ чечексем

Кармашаççĕ çӳлелле.

Тăтăш çемçе çил вĕрсе

Пучахсене ачашлать;

Утмăл турат чĕтренсе

Ырашпа тем юмахлать.

Туять пуль вăл: ӳлĕм çул

Тыр хушшинче ӳсмелли —

Çум курăкшăн вырăн çук.

Часах килет пĕтмелли!

Çавăнпа пуль вăл чĕтрет,

Кăвак чечекне сарса

Ырашсене илĕртет;

Калать тем пăшăлтатса.

Çулпа пыракан хресчен

Пăхать, сăнать таврана:

«Аван тырă — уйсенче!»

Çĕклет хаваслăх ăна.

Ун чухне çиччĕсенче пулнă пуль çав эпĕ. Хамăра виçсе панă ана çинче анне, аппа тата эпĕ ыраш выратпăр. Ман урара пушăт çăпатапа шурă пир тăла. Пĕветнĕ вар пуççи пирĕнчен çĕленĕ йĕм чĕркуççи тĕлĕнче пĕрмеллĕ. Анне туса панă кĕлте çыххи çине пĕр вĕçĕм ыраш вырса хуратăп. Кĕпене паçăрах тар витнĕ. Анне хĕвел çине пăхса илчĕ те:

— Микуç, яшка илме кай. Эпир те кăнтăрла тăвар, — терĕ.

Вырма вăхăтĕнче ĕçлекĕнсене кăнтăрла ятарласа яшка пĕçерсе çитеретчĕç. Пире виççĕншĕн виçĕ хуран çăпали яшка ярса паратчĕç.

Анне пасарта туяннă хупăлчаллă шур çăка чĕресе илтĕм те хыпаланса яла яшка илме кайрăм.

Каялла килнĕ чухне уй хапхи патĕнче хурсен ушкăнне тĕл пултăм. Хур аçи чупса пырса пĕçĕрен так! тутарчĕ. Эпĕ кукленсе антăм. Чĕрес алран вĕçерĕнсе ӳкрĕ. Пăрçа яшки курăк çине юхса тухрĕ. Йĕрсе ятăм.

— Микуç-çке. Ма йĕретĕн? — илтĕнчĕ çывăхра арçын сасси.

Пуçа ялт çĕклерĕм. Ман умра уй-хир бригадин бригадирĕ Павăл пичче тăра парать. Ăна хур пĕçĕрен так тутарнипе пăрçа яшкине тăкса яни çинчен каласа патăм.

Павăл пичче сăран сумкинчен хут татки кăларчĕ. Ун çине кăранташпа темскер çырчĕ те ăна мана тыттарчĕ.

Малалла

Каçхине. Эп килте пĕр-пĕччен,

Куçăма тек хупаймăп ирччен.

Шухăшсем, шухăшсем пуçăмра.

Пĕр эс çеç, пĕр эс çеç чунăмра.

Хăтăлаймăп сенкер куçсенчен.

Эп кун пек юратман халиччен.

Мĕн тери тунсăхлатăп, савни,

Ман телейĕм — санпа çеç пулни.

Сан сăну яланах умăмра.

Тусăм, эс аякра-аякра...

Çурăлать-çке чĕрем çурмалла,

Ах, епле-ши, епле чăтмалла?

Аннене, Вера Афанасьевна Порфирьевăна халаллатăп

Куртăм эпĕ паян тĕлĕкре

Хамăр кил умĕнче аннене.

Куç илми тинкерет çул çине,

Чунтанах вăл кĕтет-çке пире.

Чӳрече умĕнче — йывăçсем,

Чăштăртатрĕç çилпе çулçисем.

Ман аннемĕн йăваш куçĕсем

Куççульленчĕç. Вĕсем — кӳлĕсем...

Пĕчченех кив çуртра пурăнать,

Тĕп киле миçе çул вăл тытать.

Мĕншĕн-ши ман анне ватăлать,

Мĕншĕн çӳçĕ шап-шур шуралать?..

Вĕçсе тухнă кунтан ачисем,

Халь кашнин хăйне евĕр шăпа.

Анне панă ваш-ваш çунатпа

Пит çӳле хăпараймĕç вĕсем.

Манаймастăп тăван аннене,

Вăл куллен кулянса кĕтнине.

Пуçăма çĕре çити тайсах

Эп калатăп: «Аннеçĕм, тавах...»

Сĕве урлă каçма пур кĕперĕ,

Хăмисем яп-яка, юманран.

Кӳршĕ ялăн нар пек чипер хĕрĕ,

Илсе кайрĕ сана ман çумран.

Хумсемпе çăвăнать пĕр çыранĕ,

Тăвăлпа капланать леш енчи.

Нăйкăшать ăшăмра чун суранĕ,

Манаймасть мана кӳршĕ каччи.

Иртсе кайĕ часах кăра çилĕ,

Шыв лăпланĕ таса Сĕвере.

Савнă тусăм кĕпер урлă килĕ,

Манпалан пулĕ вăл ĕмĕре.

Эй, Кушлавăш, ешĕл уй, —

Çут ачалăхăм сăпки!

Пĕл, ăнланччĕ мана, туй:

Эс ман пурнăç кăвапи.

Туй — эп хушăн çуннине,

Пĕл — сана манмассине.

Йышăн мана ытамна —

Вăрçă хуçнă ывăлна!

Йышăн... Сывлăх пирчиччен

Пар канма чĕрçӳ çинче...

Ик-виç çул эп аякра

Саншăн тĕмсĕлтĕм ăшра:

Малтан — вăрçă хирĕнче,

Тыткăнра, ют çĕрсенче,

Унтан — хамăр çĕр-шывра,

Тĕрлĕ шавлă хулара.

Эс таçта та яланах

Аса килтĕн час-часах...

Эй, Кушлавăшăм, нихçан

Тĕрĕс ачуна ан ман!

Ирĕк пар,— атте-аннем

Йăва хывнă кĕтесре,

Вĕсен ашшĕ-амăшсем

Ĕмĕр пурăннă çĕртре

Киленме — вăрмансенче,

Çак вут-çиллĕ кунсенче.

Таврари сĕм вăрману,

Уй çинчи шенкер сăну —

Илĕртетчĕç ют çĕртен,

Сăрт-ту урлă, инçетрен...

Сан чĕрçӳ çинчи мăн ял —

Сăртламри Упакасси

Мана панăччĕ ăс-хал,

Пачĕ — сăвăçă сасси.

Уншăн — тав сана, рехмет!

Халь çав сас санпа пуплет...

Малалла

I. Унăн историйĕ

Кушлавăш текен вун икĕ ял уйĕ

Вĕçĕ-хĕрри ун ниçта курăнман... —

çакăн пек сăмахсемпе пуçласа янăччĕ эпĕ хамăн хĕрĕх çул каялла çырнă «Хĕн-хур айĕнче» поэмăн малтанхи сыпăкне. Кушлавăш уйĕн сăн-сăпачĕ ун чух чăнах та çаплах пулнă. Пĕр 40 — 45 çул ĕлĕкрех çеç-ха вăл çак тăсăк виç кĕтес евĕр курăннă уй йĕри-тавралла пекех ватă вăрманпа хупланса выртатчĕ. Юлашки вăтăр çул хушшинче таврари сĕм вăрмана касса пĕтернĕ пирки ку унăн сăн-сăпачĕ питĕ нумай улшăнчĕ ĕнтĕ. Унта та кунта курăнакан катасем (ращасем) пĕтрĕç, çырмалăхри çатракасем çаралчĕç. Аслă уй сарăлса кайнипе ун виç кĕтес евĕрлĕ форми те çухалчĕ. Халĕ ĕнтĕ ăна уй теме те çук, тункаталлă хунав вăрманпа чикĕленсе тăракан хир тесен те юрать. Вăрмансене касса çаратнă пирки йăлтăркка шывлă çырмасем типсе ларчĕç, ĕлĕк çыран туллин юхса выртнă шывсем те хухрĕç. Таврари вăрмана каснине хамăр курман пулсан паян ăна ниепле те «Кушлавăш уйĕ» тесе калас çук.

Малалла