Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

— Туртăр, — пирус пачкине тăсрăм ун енне.

— Çук, çук, тавтапуç, — именчĕклĕн хирĕçлерĕ вăл. — Пĕлетĕр-и, йăвашраххине хăнăхнă эп.

Кĕсйинчен сигарет кăларса кăвайт çинчи кăвартан тивертрĕ, тарăннăн сăвăрса çумĕнче ларакан машина енне куç ывăтрĕ те ассăн сывласа илчĕ.

— Тыр-пул пухса пĕтереççĕ-и-ха? — ман енне çаврăнмасăр ыйтре хайхи.

— Çук-ха, çумăр чăрмантарать. Кун сиктерсе лӳшкет.

— Çапла çав, çу кăçал йĕпе-сапаллă килчĕ. Çанталăк çинчен пĕлтернине телевизорпа кулленех пăхатăп-ха. Пур çĕрте те çумăр. Çавă пăшăрхантарать.

— Ял пурнăçĕ кăсăклантарать апла? — калаçу йăл илнишĕн савăнса сăмах хушрăм эп.

— Кăсăклантарать çав, чуна та илĕртет. Кашнинчех тăван ялпа хам ĕçленĕ комбайна тĕлĕкре куратăп.

— Эппин, яла таврăнатăрах.

— Пĕлместĕп-ха, ялти ĕç-пуç еплерех çаврăнса тухассинчен килет ку...

Хуларан тухакан аслă çул çинче алă çĕклесе тăнине кура лартрăмăр ăна. Хĕвел анса килет. Текех автобус та пулас çук. Пирĕн «Газель» пушах, мĕншĕн пулăшас мар çула тухнă çынна.

Сăнран пăхсан, вăтăртан иртнĕ, лутрарах типшĕм çын. Тӳрех асăрхарăм: ялта пурăнаканскер мар. Шурă кĕпепе хура костюм çинчен хура сăран куртка тăхăннă. Аллисем ĕçпе хытса кушăрханă.

Малалла

Каçхи тӳпере хур кайăк сасси —

Нумай та юлман Пукрав çитесси.

Çĕрле те вĕçеççĕ вĕçен кайăксем,

Анчах та юлаççĕ кунта йăвисем,

Çӳл-çӳл тӳпери хур акăш çулпе

Вĕçеççĕ вĕсем ирччен çĕрĕпе.

Сасси хуйхăруллă çĕрле уйрăмах

Сасне та параççĕ чĕнсе тăтăшах:

— Юлать тăван çĕр, шыв-шур та çерем, —

Тенĕн илтĕнет пур сас тӳперен, —

Каятпăр, килетпĕр çитес çуркунне,

Сыв юлăр, сыв юлăр, — кĕрет чĕрене.

Юпа, 2001

Инкеклĕ пулчĕ çул.

Мана малтан эс ăнланман:

Чун-чĕрене суранлатса, хăвартăн пĕччене.

Çунатăм хуçăлчĕ, шанми те пултăм эп хама,

Йăлт усăнчĕ ман ал-ура, ним тăвайми енне.

Аçа çапса ислетрĕ çумăр ман çула,

Чун-чĕрене ăман кăшларе-çке сана пула.

Тепле пулсан та, тусăм, эп ют çыннăн чĕринче

Хама валли нихçан самантлăх савнăç шыраман.

Юратăва куç пек сыхларăм сăхă куçсенчен,

Сана, чĕкеçĕм, нихăçан ямарăм асăмран.

Ан тив суранлă чун-чĕре, суран тулли тусан, —

Чун çумĕнчи юратăва çитертĕм эп тасан.

Юрату ăçта тесе эп ыйтрăм чечекрен.

Чечек пуçне сулчĕ питĕ хурланса.

Ыйт-ха терĕ çĕмĕрт çеçкинчен,

Эп пĕлместĕп юрату ăçта.

Юрату ăçта тесе эп ыйтрăм çĕмĕртрен.

Çĕмĕрт пуçне сулчĕ питĕ хурланса.

Ыйт-ха терĕ юрăç-чепченрен,

Эп пĕлместĕп юрату ăçта.

Юрату ăçта тесе эп ыйтрăм чепченрен,

Чепчен пуçне сулчĕ питĕ хурланса.

Ыйт-ха терĕ сар хĕр-пикерен,

Эп пĕлместĕп юрату ăçта.

Юрату ăçта тесе эп ыйтрăм сар хĕртен.

Сар хĕр ăшшăн пăхрĕ йăл кулса.

Ыйт-ха терĕ хăвăн чĕрӳнтен,

Эп пĕлетĕп юрату ăçта.

Яланлăх тĕлпулу пулсассăн,

Самантлăххи те сахăл мар-тăр.

Виç кунлăх, йăпăртлăх курсассăн

Ĕмĕрлĕххин картне ан лартăр...

1960, авăн.

Чипер хĕртен чипер арăм туса янă чипер арăмпа, ват асаттесен йăлипе, çăварнине хуняма карчăк патне кайрăмăр. Хăналарĕç лайăх. Алтăрпа та ĕçрĕмĕр сăрине, çиес килмесен те çирĕмĕр икерчине. Ĕçни-çини çăвартан тухма пуçласан, туртасене килелле çавăртамăр. Çăварни çуни, çут çуни, пит те лайăх шăвать килелле. Уçă сывлăшпа юрă шăранать. Пăт-пат çăлтăрсем ӳсĕртереххĕн пăхаççĕ.

Çын пек ларакан тĕмескесем патĕнчен иртсе кайрăмăр, çырма урлă каçрăмăр. Шыв арманĕ курăнчĕ. Пĕве урлă каçмалла. Хăрушă арман пĕви урлă каçма. Шуйттан çуна çине пырса ларассăнах туйăнать.

Хам шикленнине арăма систерместĕп-ха. «Ыр ĕçрĕмĕр-çирĕмĕр, ниçта намăс курмастпăр», — тесе мăн сасăпа юрласа пыратăп (хăранине арăм сисесрен).

Арăм аçам çаннинчен ячĕ тытрĕ сасартăк:

— Йăкăнат, Йăкăнат!.. Мăн турăн, мăн турăн амăшĕ, çăлах!.. Пăх. Шуйттан пур. Пĕтрĕмĕрех! — тет.

Пăхатăп малалла — пит-куç çуталсах кайрĕ. Пырать пире хирĕç шуйттан. Çӳллĕ, çилхисем хура, куçĕсем, эпир сăра ĕçнĕ алтăр пек, йăлкăшаççĕ анчах. Ах, турă!.. Сăхсăхса илтĕм те ну тапратрăм лашана пушăпа илме. Лаши çамрăк, шухă, тапранса кайрĕ, чут-чут вăркăнса юлаттăмччĕ çуна çинчен. Шуйттан çинех пырса кĕтĕмĕр. Иртсе кайрăмăр шуйттанран сиккипе, тата тепĕр шуйттан тухрĕ. Малтанхинчен пĕчĕкрех. Малтанхи пекех хуп-хура хăй. Пуçĕ шап-шурă, юр пек, аллинче пысăк чукмар.

Малалла

Асилӳпе этем пуян,

Пĕр тĕл пулсан çавна туян.

Пуçа тайсан пĕрне пĕри

Аса килет пулни иртни.

Кăрлач, 2001.

Çу уйăхин çирĕм тăваттăмĕш кунне,

Сап-сарă хĕвел хĕртсе пăхнă чух,

Хамăн кирлĕ çăмăлпа¹

Каймалла пулчĕ пĕр яла,

Калама çук пĕр пит пысăк яла.

Яла çитсе кĕнĕ чух

Курăнкалатчĕç хура пĕлĕтсем

Унта-кунта пĕр саплăк,

Çумăр пĕлĕчĕ те мар —

Ахаль хура, хыт пĕлĕт.

Лăпкă, ăшă, уяр çил

Хумхататчĕ майĕпе

Шурă хурăн тăррине.

Унта çунатлă çил арманĕ

Авăратчĕ савăнса

Пĕри тĕшпе хура тулă.

Эпĕ хамăн çăмăлпа

Çитес çĕре çиткелесе

Часах тухма пулмарĕ.

Эпĕ ялтан тухнă чух

Паçăрхи саплăк пĕлĕтсем,

Пурте хуп-хура хуралса,

Паçăрхи хĕртсе пăхакан хĕвеле,

Çутатса тăракан çутă пĕлĕте

Хăй айне хупланă,

Пĕтĕм тĕнчене сарăлса.

Майĕпе хумханакан шурă хурăнсем

Авăнаççĕ уласа,

Пуçне çĕре тивертес пек.

Ял çывăхĕнчи çил арманĕ,

Çавăрнать ултă çуначĕ,

Армана çавăрса ярас пек,

Пĕтĕм тĕнчери юрра юрласа.

Чĕтрет арман кăшкарĕ

Ултă çуначĕ çуннипе,

Кĕрлет арманĕ ăшĕнче

Хăрушă аслати алтнă² пек.

Малалла

Салтак ачине ăсатса янă чухне

Пылчăклăрах çанталăк пулать кĕркунне.

Анчах ăна-кăна пăхмасăр,

Кайлă-майлă шутламасăр,

Çамрăк салтак тус-йышсене прощеть тума тухать,

Юратнă юлташсем юлнăшăн чылай хытă кулянать.

Ун чухне килтен киле çӳремех

Виçĕ лашапа чупаççĕ — самай та пахисемпех.

Унта пĕрле çурекен юлташсем те сахал мар,

Анчах вĕсем ытла пĕлейми ĕсĕрех мар.

Салтак ачине ытакласа илсе çӳреççĕ вĕсем,

Каймалли те, кайса килни те пур ун тантăшсем.

Çапла прощеть туса çӳренĕ чухне

Пурте юрлаççĕ авалтан тухнă сăвви-юррине.

Прощеть туса çӳресе пĕтерсен,

Çамрăк салтак хăй килне çавăрăнса килсен,

Тухса каяс срук та инçех юлимасть,

Анчах салтакки «часрах каясчĕ» тесе калимасть.

Салтак кайнă çĕре пускилсем сăра ăсса пыраççĕ,

Çапла вара кĕреке туллиях сăра витрисем лараççĕ.

Тухса каяччен салтакки ашшĕсене ӳксе пуççапать,

Унтан вара виç курка сăрине те лайăххăнах ĕçимасть.

Кĕреке умне ура çине тăрсан,

Виç çавра салтак юррине юрласан,

Ватăрах салтаксем ытакласа илсе тухса каяççĕ;

Малалла

(Халăх халапĕ)

«Атте, ытлашши пултăм-и-мĕн?

Мĕншĕн ирĕксĕрех паратăн?

Мĕншĕн Атăл урлă каçарса,

Юратман çармăса парса

Мана телейсĕр тăватăн?

Пуяна пăхрăн-и-мĕн?

Ан тив, мана пуян кирлĕ мар,

Уншăн пулсан, ан та пар.

Е каччă тупаймăп терĕн-и?

Тупăп: манăн суйлани пурччĕ,

Ырă, хамăр чăваш пурччĕ.

Эсĕ çавна тахçанах пĕлмен-и?..

Пĕлнĕ: мăнкăмăлна парахаймастăн.

Хуна³ ху та чараймастăн.

Эпĕ санăн ирĕкӳне тăватăп —

Юратман çыннах каятăп.

Манăн чунăм хуйхăрать,

Чĕре çунса кăмрăкланать.

Юратни — чăваш ачи,

Упăшка пуласси — тĕттĕм çармăс ачи,

Вăрман ăшĕнче ӳснĕскер,

Упа пек тискерскер.

Юратакан чăвашран уйăрса,

Çав ют çармăса парса,

Пурăнăçа вута пăрахатăн.

Хуна манран ӳпке хăваратăн.

Атте, эсĕ мана нимĕн те мар-и?

Мана эсĕ хĕрхенместĕн те-и?»

Çавна илтсен, хăна-вĕрле хурланчĕ,

Пур чĕре те хĕршĕн хуйхăрса илчĕ,

Пĕр çын анчах çавна илтмен,

Малалла