Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Çӳл тӳпере çĕн çăлтăрсем çутатăп —

Тата та çутă пултăр тĕнчере.

Çĕн юрă хыççăн юрă эп хыватăп,

Тата хаваслă пултăр чĕрере.

Анчах та темшĕн, темшĕн сӳнтереççĕ

Эп тупнă тӳпери çăлтăрсене:

«Илтмен, курман, пĕлмен ку юрра», — теççĕ

Çынсем эп юрлакан юрăсене.

Эп пурпĕрех çĕн çăлтăрсем çутатăп

Тӳпе илемленет, хитреленет.

Эп пурпĕрех çĕн юрăсем хыватăп,

Хаваслăх тĕнчене вĕсемпеле килет.

Юлташĕсемпе пĕрле кунĕпе тенĕ пекех тăвайккинче айкашрĕ вăл. Малтан пĕр-пĕрне юрпа пемелле вылярĕç, унтан ял конюшнийĕн картишĕнчен вĕр çĕнĕ çуна туртса тухрĕ çамрăк йыш. Ялти чи чăнкă тăвайккинчен ярăнма пуçларĕç. Эх вăхăчĕ, мĕншĕн васкать-ши тата! Ачасем айĕнчи çуна пекех: пĕр тапратса ярсан чарма та çук ăна! Тавралăх çутă кун пĕркенчĕкне каç вителĕхĕпе ылмаштарчĕ. Ачасем те вара килелле васкарĕç.

Тăвайккинчен ярăннă чухнех хăйне япăх туя пуçларĕ вăл. Пĕр хушă куç та хуралса килчĕ. Хаваслă юлташĕсене систерес мар тесе пăрăнса тăчĕ. Вăйă-кулă тыткăнне лекнĕ тантăшĕсем вăл ушкăнтан уйрăлнине асăрхамарĕç те. Тен ку лайăх та пулĕ. Сывлăхĕ хавшак пулин те, чунĕпе ачалла мар çирĕп вăл. Анчах мĕн ку! Мĕншĕн урасем итлемеççĕ, тĕнче çаврăна-а-а-ать!

Пĕтĕм кĕлеткене темле ăнлантарса памалла мар канлĕх сырса илчĕ. Ăçта вăл! Ача анлă хирпе пырать иккен: кайăксем юрлаççĕ, унччен нихçан курман чечексем куçа йăмăхтараççĕ. Мĕнле кайăксем, мĕнле чечексем! Халĕ хĕлле-çке!

«Çук, кунта хĕлле пулмасть», — хуравларĕ çав тери лăпкă, çав вăхăтрах янăравлă сасă. Çак сасă пĕр тĕлтен мар, хупăрласа тăракан таврăлăхăн кашни енĕнчен илтĕннĕ пек туйăнчĕ ăна. «Кам кунта?», — хăранипе тĕлĕннине çĕнтерсе ыйтрĕ ача. Хирĕç чĕнекен пулмарĕ. Пĕр хушă тавралăх шăпланчĕ: сасартăк таçтан çавраçил килсе кĕчĕ. Хăраса ӳкнĕ ача питне икĕ аллипе хупласа кукленсе ларчĕ. Çутçанталăк умĕнче вăйсăррине туйса упранса юлас терĕ-ши!

Малалла

Пĕринче Кăсăя

Чĕннĕ-мĕн хăнана

Уйăпа, Чакака,

Çерçие, Чанана.

Хăнăсем валли кăшт

Тунă-мĕн вăл сăра.

Сыпнă май чĕлхесем

Вылянĕç уçăрах.

«Санăн, кум, — тет Чана, —

Авланма тивет пуль?

Хăш-пĕр чух, тен, пĕччен

Эс тăкатăн куççуль?»

«Авланмашкăн пулать —

Илме çук никама», —

Ӳкĕнет Кăсăя,

Кĕç пуçлать макăрма.

«Илĕттĕм, Шăнкăрча, —

Тет хуçа, — вăл инке.

Шăпчăка илме çук —

Ытла чаплă пике.

Чĕкеçпе калаçма

Кирлĕ çепĕç чĕлхе.

Вĕршĕн е Шăкăлчи —

Ытлашши вĕчĕлхе»...

Сăлтавсем кăсăя

Тек шырать те шырать.

Тиркешсе пурăнсах

Хусаха вăл юлать.

Çырмара выртать

Питĕ пысăк чул:

— «Пурăнап кунта

Эп, — тет, — шăп пин çул.

Шутламаç тума

Ман юбилее, —

Чул хыт кӳренет. —

Ав, çынсем епле!»

Пулкан вĕрет

Хам-хамлатса:

— Кашкăра эп

Тăкăп çурса.

— Мĕскер чарать? —

Ыйтаç унран.

Леш хуравлать:

— Чĕтрет урам.

Пурнăç кансĕр пулнăран

Мăшăр ӳкрĕ ураран.

Ларчĕ шăп вăл çĕр çине,

Алне хучĕ пуç çине.

— Ай-ай, пуçăм-пуçăм ман...

Тĕнккет юн хăпарнăран.

Чĕн-ха, арăм, тухтăра

Чăтма çук ку йывăра.

Халь вилетĕп пулĕ эп...

Вăхăтсăр çĕре кĕреп.

Çирĕн эсĕ ман пуçа —

Кĕç хупатăп ак куçа.

Пурăнсан та юнашар

Ĕçрĕм вăрттăн сахал мар.

Халĕ çав эрех шăмми

Çапрĕ пуçран тӳрленми.

Кутăн пултăн эс манпа

Ĕçрĕм эпĕ çавăнпа.

Пĕлеймерĕм пурăнма,

Шеллемерĕм чунăма.

Чунтан савса пурнăçа

Эп пĕрлешрĕм юратса.

Юратмарăн эс мана

Ăшăтмалăх ман чуна.

Пăр пек пытăн сивенсе

Юратуран йĕрĕнсе.

Çук, ăнмарĕ пурнăç ман

Çăмăл пулĕ çухалсан.

Ан йĕр, арăм, ан кулян...

Чун тухать ак ман паян.

Ан пăрах ачасене

Йăлт тăрат ура çине.

Йывăр пурнăç пурăнма,

Татах йывăр уйрăлма.

Нӳрĕ çĕр мана кĕтет,

Вăл мана туртса чĕнет.

Ална пар... ах, чун тухать...

Каçар... шухăш пăтранать.

Ах, чĕнсем ачасене,

Малалла

Салампи ашшĕ-амăшĕпе нумаях ыр курса пурăнайман. Вăл вунултă çулчченех тăлăха тăрса юлнă. Ачалăхĕ питĕ йывăр пулнă унăн. Хура-шурне пайтах курнă. Кашни хĕр пекех вăл асамлăх çинчен ĕмĕтленнĕ.

Сахал мар куççуль юхтарнă Салампи. Йывăр пулсан та чăтнă, выçăллă-тутăллă пурăннă пулин те малалла пурăнмах ĕмĕтленнĕ. Пурнăç шав малаллах кайнă. Çиме ним çукран çамрăк хĕр пуян кӳршĕ патĕнче ĕçлеме тытăнать.

— Вăйу пур-и санăн, хĕрĕм, ман патăмра ĕçлемешкĕн? — ыйтать кӳршĕ. — Ĕçĕ, паллах, çăмăл мар, йывăр .

— Эпĕ пĕчĕкренех çăкăр валли укçа хамах ĕçлесе тунă.

— Юрĕ, ĕç йывăрри сана хăратмасть пулсан, паянах ĕçе кӳлĕн. Укçишĕн ан кулян, укçи пулать, хăв мĕнле ĕçлетĕн, çапла тӳлĕп.

Мĕнех тăвăн, килĕшет Салампи. Урăх ниçта та хырăма тăрантараймăн. Кашни кун çӳрет вăл ĕçлеме пуян кӳршĕ патне. Виçĕ лаша та виçĕ тиха усрать пуян. Вĕсене те пăхать хĕр. Кунран кун лашасене сĕлĕ çитерет, уя курăк çиме илсе тухать. Пĕр пушă вăхăт та çук Салампин. Ĕç хыççăн ĕç. Пĕри тепринчен йывăртарах. Пĕр канлĕхсĕр ĕçлет вăл. Пуян Çтаппан хĕр канма ларнине курсанах тепĕр ĕç хушать. Ĕçчен хĕр аллинче ĕç вĕресе çеç тăрать, апла пулин те никама та чултан туса яман. Салампи каç пулнă çĕре ывăнсах çитет. Эрне иртет, уйăх… Çтаппан хĕре укçа тӳлеме шутламасть-ха. Салампи хăюлăх çитерсе çĕрме пуянран укçа ыйтма каять.

Малалла

— Мĕн-ма мухтаççĕ Шăпчăка?

Юрлать вăл, теççĕ, пит хитре. —

Пит тĕлĕнет пĕр Попугай

Ун юррине илтсе пӳртре. —

Юрлатăп эп апла-капла.

Унăн юрри пĕрре çеç, — тет.

Попугая хуçи калать:

— Хăй юррине вăл кĕвелет.

— Пĕрмаях пăнтăртатăп,

Вăйлататăп эп кĕвве.

Мансăр пулаймасть оркестр —

Пулĕ музыка шĕвек, —

Терĕ Параппан мăнаçлăн

Çумĕнчи пĕр Баяна.

Лешĕ кӳршине пат татрĕ:

— Тĕлсĕр, — терĕ, — мухтанан.

Вăл ыйтуллăн пăхса илчĕ

Шавлă Пăнтăр-пăнтăра:

— Ху оркестрсăр, тăванăм,

Мĕскер тăвăн-ши вара?

Тĕкĕр пек хитре вăрманти кӳлĕ,

Мăшăр шурă акăш — кӳлĕ варринче.

Çак ӳкерчĕкпе пит килĕшӳллĕ

Юр юрлать саркайăк чарăш хушшинче.

Çакă илеме мухтать саркайăк,

Юрату çинчен юрлать вăл савăнса.

«Юрату пулсан çеç пурнăç лайăх», —

Тет вăл, акăшсем çине савса пăхса.

Çак юрра илтсе пит хĕпĕртеççĕ

Çĕр-анне парни — тем тĕрлĕ чечексем.

«Эпĕр те сана саватпăр», — теççĕ

Çутă хĕвеле, пуçне тайса вĕсем.

Çӳл тӳпе те кăн-кăвак сăрланнă,

Савăнса вылять кăтра пĕлĕтсемпе.

Кăйкăр та паян пит хавхаланнă,

Савнине чĕнет вĕçмешкĕн хăйĕнпе.

Ват вăрман та питĕ килĕшӳллĕн

Çиле май хуллен çеç хумханать.

Кăмăлĕ йăлт тулнă паян кӳллĕн,

Тĕлĕрме, каçа кĕтсе, вăл тытăнать.

06.08.2006.