Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пĕлместĕп, ăçта эс, кампа,

Тус-тантăшсемпе е пĕччен?

Тен, уйăхлă каç такампа

Çӳретĕн ирччен.

Çу каçĕ ытла та кĕске,

Тирекĕн шур мамăк вĕçет.

Шупка кĕрен-хĕрлĕ тĕспе

Çуталчĕ инçет.

Шартлатрĕ виç çаврăм автан,

Юрлать Çавалта шапа.

Утатăр пуль иксĕр пĕр тан...

Тавралăх — шăпах.

«Эп авлансанах çĕр кĕскелчĕ», — тенĕ тет ĕлĕк-авал пĕр чăваш. Çемье çавăрнăранпа виçĕ çул сисĕнмесĕр иртрĕ. Акă кӳршĕ районти чăваш ялĕнче пурăнакан хуньăм юбилейне палăртма каймалла. Арăмпа тата иккĕри ывăлăмпа каланă вăхăта çитрĕмĕр. Инçетри хăнасем те, ял-йыш та чылаййăн пуçтарăннă. Мана пурте кĕрӳ теççĕ. Вăрахламасăр кермен пек пысăк çуртăн пысăк пӳлĕмĕнчи апат-çимĕçпе тулли сĕтелсем хушшине лартăмăр. Юбиляра паллă кун ячĕпе саламласа парнесем патăмăр, ырлăх-сывлăх, телей сунса черккесем пушатрăмăр.

Аванах сăйлансан уçăлма тухрăмăр. Пĕри калаçать, тепри табак туртать, виççĕмĕшĕ уткаласа çӳрет. Çав хушăра икĕ чăваш кĕрешме тытăнчĕ. Ыттисене те кăсăклантарчĕ пулас ку: канашсем параççĕ, хăш енчен тытмаллине, мĕнле мелпе ывăтмаллине вĕрентеççĕ. Акă пĕри теприне кăкăрĕ çине йăтса илчĕ те çĕклесе çапрĕ. Çĕнтерӳçе хирĕç тепĕр чăваш тухрĕ, ăна та çав шăпах кĕтрĕ. Паттăрпа кĕрешме хăюлăх çитерекен пулманран мана ӳкĕтлеме пуçларĕç. Эпĕ акатуйсенче кĕрешменни пирки çине-çине калатăп. «Пĕрре пăхсах эсĕ паттăр пулни курăнать», — çаплипех кăмăла çавăраççĕ арçынсем. Тĕрĕссипе каласан, çамрăк чухне кĕрешмен мар ĕнтĕ. Мана пурте шăнăрлă тетчĕç. Самантрах алла пиçиххи тыттарчĕç. «Мĕнех, кĕрешсе пăхам ара», — тетĕп. Пĕтĕм вăйпа паттăра хамăн кăкăр çинелле туртса илтĕм те çавăрса пăрахрăм. «Пирĕн кĕрӳ паттăр! Кĕркурие ним мар çавăрса çапрĕ!» — пĕр харăс кăшкăрма тытăнчĕç пăхса тăракансем.

Малалла

Авăтать куккукĕ, лăпкă мар чĕрем.

Хăçанччен кĕттерĕн, савнă тус-пикем.

Сукмаку, пĕлетĕп, такăр мар, тумхах,

Пĕр-пĕрне саватпăр, тен, халь кăлăхах.

Эп сана кĕтетĕп — хальтерех çитсем,

Кăмăлтан парнелĕп хӳхĕм чечексем.

Авăтмасть халь ĕнтĕ вăрманта куккук,

Чун савни килмерĕ — урăх курас çук...

Чечексем пуплеççĕ манпала паян:

«Пурпĕрех, сар каччă, эсĕ ан кулян.

Авăтĕ куккукĕ. Ан пăрах кĕтме,

Санăн чун варлин те савасси пĕтмен...»

Кĕтрĕм эпĕ, кĕтрĕм — пулчĕ кăлăхах:

Тен, тус çулне пӳлчĕ тĕрлĕрен тумхах...

Уйăх та çухалчĕ — тĕттĕм каçхине,

Ах, никам туймарĕ чунăм çуннине.

Сивĕ çилĕ вĕрчĕ — шăнтрĕ чĕрене,

Пĕр пĕччен эп тӳсрĕм тунсăх пуснине.

Хĕрарăмсен кунĕ çитнĕ май анне валли парне илме кайрăм. Лаша кӳлтĕм те çула тухрăм. Вăрман çулĕпе вĕçтерсе пыратпăр. Йĕри-тавра епле хитре, кашни йывăç юр пĕркенчĕкĕ айĕнче ларать, хăшĕ-пĕри кĕрĕк тăхăннă, тепри шупăрпа,виççĕмĕшĕ - шурă тутăрпа. Темĕнле çурт патне çитсе тăтăмăр. Лашана кăкартăм та пӳрте кĕтĕм. Шалта никам та çук. Алăк патĕнче илемлĕ патак тăрать. Кушак мяуклатса пычĕ, патака тĕкĕнчĕ те, кушакран сысна пулса тăчĕ. Тĕлĕнсех кайрăм. Сак çине пырса лартăм. Пӳрте старик пырса кĕчĕк Шурă, вăрăм сухаллăскер.

— Мĕн кирлĕ сана? — ыйтать старик манран.

— Анне валли парне шыратăп.

— Мĕн парнелесшĕн эсĕ ăна?

— Хитре тутăрпа илемлĕ чечек çыххи.

— Юрĕ, сана хитре тутăр та, чечек те парнелетĕп, киле кайма пултаратăн.

Лаша çине лартăм çеçю вăл çунатлă пулчĕ тăчĕ. Çӳлелле вĕçсе хăпарчĕ. Пĕлĕтре вĕçсе пыратпăр. Пăхатăп та, лаша çухалнă, çуни çеç. Çаплипех вĕçетĕп-ха. Киле çитрĕм. Манăн лаша витере тăра парать. Эпĕ шăпах мартăн 8-мĕшĕнче киле çитнĕ иккен. Пӳрте чупса кĕтĕм те аннене юрă юрласа патăм, сăвă каласа савăнтартăм, тутăр çыхтартăм, чечек çыххи парнелерĕм. Анне питĕ-питĕ савăнчĕ.

Пĕр ретреччĕ шăкăрин йăмра,

Юнашар ларатчĕç, çумма-çумăн.

Айккинче, çул урлă, сăртăмра,

Тепĕриччĕ, тусĕ çукчĕ унăн.

Çил шавларĕ, аврĕ йăмрана,

Пĕчченçи мĕнле-ши чăтрĕ чунĕ?

Тăлăх ларчĕ ĕмĕр таранах,

Тен, вутра та пĕччен сыппăн çунĕ...

Куççуль пек çумăр шăварса тасатнă

Сарăхайман ырашăн пуссипе

Эс кайнине паян курса тăмастăп,

Асаилес те марччĕ тетĕп эп.

Кăвак та хĕрлĕ, симĕс-кĕрен тутăр.

Ман алăри чечек пекех хитре.

Сан илеме текех никам ан куртăр

Тесех-ши анчĕ çумăрлă тĕтре?

Пулсам манпа! Ан кай, тархасшăн!

Чунра çунать сӳнми кăвар.

Сӳнми кăвар çине, тархасшăн,

Мана пĕччен эс ан хăвар.

Эс манпа чух эпĕ хăватлă.

Тĕнче те хаклă, чун таса.

Чун тасаран çеç тархаслатăп,

Ан кай, тархасшăн, пăрахса.

Ан кай, савни, ан кай, тархасшăн.

Ыйтап чунран, юлсам кунтах.

Юлсам кунтах — санпа пуласшăн

Чĕрем çунать сӳнми вутпа!

Пурăнать улитка —

Шуйттан мăйраки!

Броня жилетлă — ачаш шăмшакки.

Çулçӳревре те, кăнтăрла та çĕрле —

Пӳрчĕ ялан ун хăйĕнпе пĕрле.

Шăнмасть сивĕре,

Пăчăхмасть ăшăпа

Хӳтлĕхлĕ-питлĕхлĕ тимĕр шапа.

Утать ик çĕре те, çитет виç çĕре.

Хăй пурпĕрех Хĕрлĕ кĕнекере.

Ман пахчара та —

пит йĕрĕ те черĕ —

Шикленми чупкалатъ чăштăр чĕрĕп.

Тăрук шăпланать те, чарать уттине:

Йĕплĕ çăмха вăл — сиссен юттине.

Хӳтлĕхсем чĕрчунсен май çук тĕрлĕрен.

Пурăнать хăш-пĕри — çын хута кĕнĕрен.

Анчах та хăйне, этеме, ӳлĕмрен

Мĕнле çă лмалла-ши тискер этемрен?

Çăлкуçĕ пек тăп-тăрă кăвак тӳпеллĕ кун мăн çул çинчи лăпсăркка хурăн сулхăнĕнче çула тухнă хĕрарăм ларать... Пĕчченех. Унăн пит-куçĕ çине: «каяс çула хăçан çитем-ши», тенĕ шухăш ĕмĕлки ӳкнĕ.

Кунтисем мар, инçетриех пулмалла вăл. Кăтра хурăн çулçисем хушшипе ӳкекен хĕвел пайăркисем пĕрре хĕрарăм хушпăвĕн шултра кĕмĕлĕсем çинче вĕлтĕртетсе тăраççĕ, тепре — сăркасем, çеçтенкĕсем, теветсем çийĕн вăй вылянă пек иртсе кайса, каллех çухалаççĕ, пĕтеççĕ.

Пăртакран хайхи арăм ларнă хурăн айне тепĕр хĕрарăм пырса çитрĕ. Вăл пичĕ çинчи тарне шăлса ячĕ те сулахай аллинчи тĕркине васкамасăр çĕре хучĕ.

— Манăн та канас-ха, — терĕ вăл, лешĕн çумне пырса ларса.

Тумтирĕнчен пăхсан, халь килнĕ арăм Шупашкар районĕнчен пулни каламасăрах паллă. Катанпиртен тунă шупăрĕ те, хура тăлапа пĕрене пысăкăш чĕркесе сырнă ури те, шерепеллĕ сарлака пиçиххипе пĕрмелетнĕ анлă шур çип кĕпийĕ те вăл ăçтаннине лайăх кăтартаççĕ.

Малтанах, пĕр-пĕрин çине сăнамалла пăхса илнĕ хыççăн, вĕсем калаçма тытăнаççĕ.

— Ĕçĕ пирĕн нумай та, ним тума та вĕрем çок, — тет вирьял матки. — Она ту, кона ту, ĕçлесех чон тохать вара кон тăршшинче.

Малалла

Çил килсе силлет те тапхăр-тапхăр

Çаралса юлать кĕрхи вăрман.

Май килмест çав çулçă тăкăнмасăр —

Тытăнса тăмашкăн вăй юлман.

Халь вĕсем те иртнĕ кунсем пек

Çĕнĕрен ешермĕç ĕнтĕ тек.

Кайăксем чăмăртанса пĕр ушкăн

Ăсанаççĕ ăшă çĕрсене.

Сассисем вара, илтсе тăруçăн,

Йĕппеле тиреççĕ чĕрене.

Хурланса сулатпăр алсене:

Ăсататпăр хамăр çулсене.