Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Караслă пыл çиме чĕнет утарçă.

Йытти те ман çумах ун пырса ларчĕ:

«Ку мĕнле çын?» тесе шутлать пулас,

Çав вăхăтрах çĕн тусĕшĕн хавас.

Вăрман чечекĕсен мĕнпур шăрши

Утар пӳртне сисмесĕрех тулать:

Кунта вăрăмланать кун-çул тăршши,

Кунта пăхаттирле вăй пухăнать.

Утарçă халĕ сакăр вуннăра,

Утти çăп-çăмăл, юман пек ларать.

Кире пуканĕпе,

Ик пăтлипе,

Вăл çăмăллăн çеç вылĕ, мечĕк пек.

«Хĕре те куç хыватăп хăш-пĕр чух...

Шӳтлетĕп эп...

Ята ярассăм çук.

Халь арăм та ман ирттерет хĕртен.

Алри ĕç выляса тăрать куллен», —

Шур сухалне шăлать вăл йăл кулса,

Хăй сыпнă май мана курка парса.

Караслă пылăн техĕмĕ аван,

Аван çав юратса

Хăналасан...

Ман тăван ялăм — Кĕçĕн Ăстакасси. Вăл чăннипех илемлĕ вырăнта вырнаçнă: йĕри-тавра вăрман, улăх-çаран, уй-хир, çăлкуçсем, юханшыв…

Тахçан-тахçан авал вара ку тăрăхра сĕм вăрман çеç кашласа ларнă. Тискер чĕрчунсем, ӳхĕсем шăплăха татнă... Кашкăрсем нумай пулнă, упасем хуçаланнă.

Малтан кунта çынсем пурăнман. Вăрман чăтлăхне чухăнсем пуянсенчен тара-тара килсе вырнаçнă. Çак çынсем çĕр ĕçĕпе пурăннă, сунара çӳренĕ, çывăхри юханшывра пулă тытнă. Таса та тăрă Тенкĕрлĕк шывĕ çынсемшĕн çăлăнăç пулнă, ара пулла карçинккапах тытма май пулнă иккен. Тенкĕрлĕк халĕ Сĕнтĕр юханшывне юхса тухса Атăлпа пĕрлешет.

1556 çулта тĕне кĕмен чăвашсем вăрманлă вырăна çемйисемпе куçса килнĕ: Емшек, Томаккай, Эртек, Ярох. Çынсем вăрман кăкланă, урпа акса ӳстернĕ. Эртек кӳлĕ тунă, унта пушăт шӳтернĕ, мунчала тума вара Яроха панă.

Кайран Турхан ятлă çын ертсе килнипе тата çичĕ çемье куçса килнĕ. Вĕсем хальхи Кив çурт çырми тăрăхне вырнаçнă. Ваттисем каланă тăрăх, Турхана кунта килĕшмен. Вăл вара темиçе вăрман, çырма урлă куçса каять, халĕ унта Турханкасси ялĕ.

Каярахпа тата пирĕн тăрăха тутарсенчен тарса Атмула, Шункка, Çерплюй килсе вырнаçнă. Вĕсем те вăрман кăкласа акмалли çĕр тунă, урпа ӳстернĕ, çурт-йĕр çавăрнă.

Малалла

Шур хумсем чуптарать шур чечеклĕ уçланкă,

авăтать пĕр куккук, çул шутне шутласа-тăр.

Кур: вылять кӳлĕре йăпăр-япăр уланкă,

пытанать те — каллех çут тĕнче лăпкă, сапăр.

Янăрарĕ куккукăн сасси çеç пит тăлăх —

тăрăшать пуль çулсен хиоепне вăл тупасшăн?

Ман бухгалтер пулма шухăшланă вăл кăлăх:

хам çулсен хисепне хам саспа эп шутласшăн.

Эп пĕлместĕп: ман ĕмĕр кĕске-и е вăрăм?

Халлĕхе сиккипех-ха чупать çилçунатăм.

Кам унта йăпшăнса, вăрăлла пăхрĕ хăррăн?!

Кирлех мар-тăр пĕлме — кăмăлна çеç хуçатăн.

Çул çине чул хурса хăварсан та — чĕнӳллĕн

ялкăшса сарăлать манăн ĕмĕр çуначĕ.

Эй, усал ĕç, усал ĕçӳпех эсĕ пӳлĕн:

касса татĕ пĕрех чĕлхӳне чăнлăх-хачă.

Çилçунатăн çилхи вĕлкĕшет çиле майăн,

ку ӳкерчĕк куçа курăнать шухăш витĕр.

Тен, ваклантăм та пуль тепĕр чух пайăн-пайăн?

Хапхуна çеç халех, килес кун, эс ан питĕр!

Тепĕр хут йыхăрса илес çук ниепле те

хам хыçри кунсене. Ав, хĕвеллĕн, тĕтреллĕн

Малалла

«Кунçул, тăванăм, пирĕн питсенче

тĕренпелех-ши касăсем хăварнă?» —

тесе супсан та тĕкĕр умĕнче,

пĕтĕмлетӳ туни пĕрре те чармĕ.

Çĕр халиччен курман ĕç-хĕлĕпе

Ӳсет-и çын? Ку пархатарлă тăсăм

Ан чарăнтăр тесе, çĕн ĕмĕтпе

çĕклет пире кунçулăн çирĕп ăсĕ.

Анчах салтак вăл юлнă салтаках:

ӳксен те санăн чĕрӳнте вăл тăрĕ.

Вăранĕ вилĕм ыйхинчен татах:

çĕршыв тăшманĕ сехĕрленĕ, хăрĕ.

Сан умăн утĕ улăп ĕмĕлке,

вăрман та, хир те тăвăл евĕр кĕрлĕ.

Вăл — пуля витĕр тухнă кĕлетке —

хура вăя пĕр шит юлмасăр йĕрлĕ.

Ас-хакăлпа чун витĕр вăл утать,

ăс-хакăлпа чун витĕр — унăн çулĕ.

Çапла, тăванăм, пурнăç тăсăлать,

çапла, тăванăм, вилĕмсĕрлĕх юлĕ.

Салтак утать!

Вăл хăйĕн тивĕçне

пурнăçласа утать килес кунсемшĕн.

Историшĕн утать вăл.

Ывăлне

хавхалану кӳрен çурхи хĕвелшĕн.

Ку тивĕç — йывăр.

Хăв çине ăна

илсе, тупасшăн эсĕ чăн хăюлăх.

Малалла

Эп çуралнă Татмăшра,

Хамăр ял ялан асра.

Манăн ялăм – паллă ял.

Вăл ман чунăмри хавал.

Аттепе анне кунта

Пурăнаççĕ савăнса.

Ешерет кунта вăрман,

Кăмпа –çырлапа пуян.

Уй-хирте ӳсет тыр-пулă,

Хумханать ав сарă тулă.

Куçпа виçейми çаран,

Унăн илемне курсам.

Аякранах пирĕн ял

Вăрман евĕр курăнать.

Çак ялта çуралнăран

Манăн чунăм савăнать.

Ман юратнă асанне

Çакă ялта пурăнать.

Ялти тĕрлĕ халапа

Мана каласа парать.

Асанне каланине

Итлеме те кăмăллă.

Унăн кашни сăмахĕ

Пултăр ялан усăллă.

Тахçан пирĕн тăрăхра

Сĕм вăрмансем кашланă.

Унта тискер чĕрчунсем

Хуçаланса пурăннă.

Ку тăрăха та çынсем

Куçса киле пуçланă.

Татмăш ятлă пĕр чăваш

Килнĕ хăйĕн йăхĕпе.

Татмăш вăл тĕне кĕмен

Чăваш пулнă тееççĕ.

Ял ячĕ те çавăнпа

Татмăш пулнă тееççĕ.

Малалла

Ĕлĕк-авал пĕр патша пурăннă. Унăн питĕ пысăк çар пулнă. Çак çар пуçлăхне вара Эйпеç тесе чĕннĕ. Вăл паттăр, хăюллă тата кăшт çеç чее çын пулни паллă.

Пĕррехинче вĕсем çине хăйсенчен пĕр вунă хут вăйлăрах çар тапăнать. Патша салтакĕсем хăраса ӳкеççĕ. Эйпеç кăна хăйĕн яланхи çирĕплĕхĕпе ыттисене хуçăлса ӳкме памасть.

— Эйпеç, пăх-ха, вĕсен çарĕ хура пĕлĕт пек, вĕçĕ-хĕрри те çук. Кун пек эшкере çапăçса çĕнтерме пулĕ-ши?

Эйпеç вара çапла хуравлать:

— Эпир — вырăс салтакĕсем. Тĕрĕслĕхшĕн çапăçакана Турă та хăйĕн аллине парĕ.

— Пăлханса ӳкме кирлĕ мар, айтăр эпир çакăн пек туса пăхăпăр. Турă пирĕн енче-и е çуккине пĕлмешкĕн эпĕ укçа ывăтăп. Ăмăрт кайăк енне ӳкрĕ-тĕк — çĕнтеретпĕрех, Турă пире пулăшса пырĕ. Тепĕр енне ӳкрĕ-тĕк — çĕнтерейместпĕр, Турă вĕсен енче пулĕ.

Çар çыннисем Эйпеçпе пурте килĕшеççĕ. Вара Эйпеç укçине ывăтса ярать. Укçине пăхаççĕ, чăнах та ăмăрт кайăк енĕпе ӳкет.

Эйпеç салтакĕсем çапăçăва хавхаланса кĕрсе каяççĕ. Вĕсен ĕненĕвĕ çирĕп. «Халĕ Турă та пире пулăшать, çĕнтеретпĕрех», — тесе шутлаççĕ. Питĕ паттăррăн çапăçаççĕ вĕсем. Çавна пулах çĕнтерет те ĕнтĕ патша çарĕ.

Малалла

Авăтать куккук, авăтать куккук.

Хăмăшлăхра хăмăш авăнать.

Саккăрла çапма кил-ха, ташша тух,

Кам пултараймасть — тĕлĕнсе тăрать.

Сивĕ хĕл çитет, çутă çу çитет,

Шухăш-ĕмĕт шав вĕт малалла.

Пар-ха аллуна, ман ташлас килет,

Мĕн пуласси пур — пурпĕр пулмалла.

Пĕр çул çеç пулсан — йывăр пулĕччĕ,

Тăватă çул выртать, тăват енне.

Нăйкăшап пулсан — йыт та кулĕччĕ.

Тăватă çул чĕнет тăват енне.

Авăтать куккук, авăтать куккук,

Хăмăшлăхра хăмăш авăнать.

Ав, таçта, лере, вăрттăн, пĕччен чух,

Çĕр çурăласла кам-ши макăрать?

Усал сăмах пек,

Суя сăмах пек,

Хура çăхан явăнать,

Çӳл тӳпене варалать.

Ултав çăхав пек,

Суя çăхав пек,

Хура çĕлен шăвăнать,

Çавра çĕре варалать.

Хура çăхан, хура çăхан,

Çӳл тӳпере эс пăнчă пек.

Хура çĕлен, хура çĕлен,

Çак çĕр çинче эс хăмпă пек.

Хура çăхан, хура çăхан,

Хуракăшпа ан тавлаш.

Хура çĕлен, хура çĕлен,

Ыр пăланпа эс ан тавлаш.

Хуракăшсем вĕçнĕ чух

Кам-ха сана асăрхать.

Ыр пăлансем чупнă чух

Кам-ха сана пуç таять.

Сарă çулçăн вĕçеп.

Пултаратăн пулсан —

Эсĕ тыт та — ӳкер.

Шурă хут çине лăпкăн вырнаçăп.

Пулса юлăп — пĕр ят,

Пĕр ӳкерчĕк,

Çут тĕнчен хăйне май

Пĕр юрри,

Ма пăратăн пуçна,

Ма тытмастăн,

Палласа-и тартатăн куçна,

Ма хыçа пытаратăн

Ачашланă,

Эп пĕлнĕ ална?!

Ӳкĕнсе йăлăнас

йăла çук.

Сарă çулçăн вĕçеп,

Вĕçсе иртĕп,

Палламан пек пулса —

Пăхса юл.

Лайăххи чăнах та-ха вăл лайăх,

Усалли те пур-çке çĕр çинче.

Килсе ларнă ятсăр пĕчĕк кайăк

Мĕн курать çак ясмăк пĕрчинче?..

Айван кайăкшăн пĕр пĕрчĕ — пĕр тĕнче,

Выç хăлатшăн пĕчĕк кайăк та — тĕнче.