Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Ик йывăç хушшинче çут уйăх —

Тӳпе маччи çинчи çурла.

Вырма пуçланă кĕрхи уйăх,

Çак çурлака халь шанмалла.

Комбайн çук. Ăна, ав, ватнă.

Çухалнă кивĕ çурласем.

Колхозсене йăлтах аркатнă,

Таçтан килсе, çĕн хуçасем.

Пит кулянса, пăхать çут уйăх

Çӳлтен асаплă çĕр çине.

Мĕн тумалла халь çакă уйăн,

Кĕтсе тырра вырассине.

Эп кăнтăртан илсе килсеччĕ йывăç,

Ӳссе çĕкленчĕ дача-пахчара.

Мĕнле илем! Çулçи-турачĕ йăвă.

Пăхатăп та — куç-пуçăм алчăрать.

Кунсен черечĕ вăрăм, вĕçсĕр-хĕрсĕр —

Çул хыççăн çул чуптарчĕ сиккипе.

Анчах та йывăç тĕлĕнтерчĕ: «хĕсĕр»?

Кӳмерĕ савнăç пĕртте çимĕçпе.

Мĕне пула? Камра шырас-ши айăп

Çапла килсе тухнишĕн ун шăпа?

Ку ыйтăва нимле те хуравлаймăп

Пуçа хĕссе ватсан та шухăшпа.

Тăван çĕрне, тен, асилет салхуллăн

Кунта темле курсан та пархатар.

Лере мĕн чухлĕ тус-юлташĕ юлнă,

Пĕрне те халь кураймăн юнашар.

Чун-чĕрине çунтарнă тепĕр хурлăх:

Телейлĕ «амăш» кун-çулне паман,

«Ачи-пăчипе» киленсе сад тăрăх

Теветлĕ юрă шăратса курман.

Мана мĕн? Тутлă çимĕç параймасть тăк

Мĕскершĕн кирлĕ пуш илем пире?

Çак туйăмпа пĕррехинче сасартăк

Касса пăрахрăм йывăçа тĕпрен.

Ахлатрĕ мĕскĕн. Укрĕ лăстăр-лăстăр.

Тăр-тăр чĕтреннĕн туйăнчĕ тĕнче.

Сивлеккĕн сăрăлтатрĕ: «Ăссăр, ăссăр!»

Малалла

Пĕррехинче юлташпа çăлтăрсем патне кайма шутларăмăр. Ман юлташ Çинук ятлă. Эпир пахчара вăрăм пусма тупрăмăр та каç пулсан пĕлĕт çине хутăмăр. Çав пусмапа çӳлелле утма пуçларăмăр. Часах пĕлĕт çине хăпарса çитрĕмĕр.

Çинук кăшкăрса ячĕ:

— Çăлтăр! Эпĕ çăлтăр куратăп! Вон! Вон! Çăлтăр!

Эпĕ çаврăнса пăхрăм. Чăнах унта çăлтăр тăра парать. Маларах кайсан тата ултă çăлтăр тăнине куртăмăр. Анчах вĕсенчен пĕри çеç çутатать, ыттисем темшĕн çутатмаççĕ.

— Айта вĕсемпе кайса паллашатпăр, — тет Çинук.

Çинукпа пĕр çăлтăрĕ патне кайма тытăнтăмăр та вăл пирĕн çине хăйĕн пысăк куçĕпе пăхса илчĕ.

Эпĕ çав çăлтăр патне чупса кайрăм та каларăм:

— Эпĕ Наталка ятлă. Эсĕ вара?

Çăлтăр тепĕр хут хăйĕн пысăк куçĕпе ман çине пăхрса илчĕ те çапла каларĕ:

— Эпĕ Класкуç ятлă.

Хайхи çăлтăрпа эпир туслашса кайрăмăр. Анчах ытти çăлтăрсем пирĕнпе пĕртте калаçма шутламарĕç. Çинук, Класкуç тата эпĕ пĕтĕм тĕнчипе утса тухрăмăр. Кайран пире Класкуç тимлĕ итлеме хушрĕ те çапла каларĕ:

— Эпĕ çеç калаçатăп, ытти ултă çăлтăрĕ калаçаймасть. Вĕсем пĕр вырăнта кăна тăраççĕ, мĕншĕн тесен пирĕн пата пĕр карчăк килчĕ те ултă сăмах каларĕ:

Малалла

Ака вĕçленет.

Каймасть-ха çаплах Хĕл Мучи.

Çĕрле вăл каллех, ав, тем чухлĕ алхаснă,

Çĕр çийĕн чупса çӳресе катаччи

Ана вăл шап-шурă юрпа йăлт хупланă.

Ака вĕçленет.

Килмелле ăшă çу кунĕсем.

Сив хĕл алхасса пире тарăхтарасшăн.

Вăрçаççĕ ăна ушкăнпа кранклатса кураксем,

Вĕсем те часрах чĕпĕсем кăларасшăн.

Ака вĕçленет.

Итлемест никама Хĕл Мучи.

Епле алхасать. Пур тавралăх шап-шурă.

Çилпе алхасса, çаплипех вăл чупать катаччи,

Хăçан хуса ярĕ ăна çурçĕре Атте-Турă...

29.04.2007.

Кама мĕн тивĕçне йăлтах парать тӳпе:

Тăрăшакан çынна талант та ăс парать,

Кĕвĕçекен çынна вара хуплать çӳппе,

Каппайчăка çавра çулпа вăл чуптарать.

Ыр ĕç тăвакана тӳпе парать телей,

Усал этем нихçан та тупаймаçть раскал.

Хавас этем çулне илемлетет хĕвел,

Килĕш этемĕн урапи кусать кал-кал.

Инçе çула тухсан çын таврăнать килне

Тӳпе çул кăтартса та вĕрентсе пырсан...

Йăлтах парать тӳпе кама мĕн тивĕçне.

Çавна шута хурса пурнас пулать, тăван.

28.04.2007.

Чемчем курăкне чĕвен тăратса

Çулпа чупса иртрĕç сарă утсем.

Эп чĕнтĕм пĕрне уя янратса...

Анчах чĕннинче пулмарĕ усси.

Чĕртсе чун-чĕмре ыр туйăм ташши

Çулпа утса иртрĕç хухĕм хĕрсем.

Эп чĕнтĕм пĕрне, анчах мĕншĕн-ши

Çухалчĕ куçран ятран чĕннĕçем?

Çакă вăл манăн шăпа —

Катăк та, татăк та сӳтĕк...

Чĕмсĕррĕн çыртăп шăла,

Чĕмсĕррĕн выçă çӳрĕп...

Çеçпĕл кун-çулĕ куçра,

Çеçпĕл пăхать чĕнмесĕр...

Мĕншĕн çапатăр пуçран,

Çеçпĕл тăшманĕсем, эсĕр?

Çак мăшкăла ватса

Пуç ухмахне сиресчĕ.

...Халăх хура та таса,

Халăхăн йывăр хĕресĕ.

1964, ака, 16.

Пăчăрлă Пашьел.

Шывра Пулăпа Шапа пĕр-пĕринпе паллашаççĕ. Иккĕшĕ те пĕр-пĕринпе килĕштерсе пурăнма сĕнеççĕ. Çав шухăшпа вĕсем пĕрле выляса, кулса ишсе çӳреççĕ. Анчах çынсем пулă тытма килсен пĕр-пĕринпе тавлашса каяççĕ.

— Çав вăлтаран тытăн, — тет Шапи Пуллине.

— Çук, тытăнмастăп, — тет Пулли.

— Вăлтаран тытăнмасан эпĕ санпа туслă пурăнма пăрахатăп, — тет Шапи.

— Эсĕ те манпа пĕрле тытăн, — тет Пулли.

— Çук, — тет Шапи, — эпир пĕрле тытăнаймастпăр. Эсĕ тытăн та тӳрех хăймана çакланатăн.

Пулли савăннипе тӳрех хăймана çакланатăп тесе вăлтинчен çакланать.

Шапи Пуллине килĕштерменни çавăнтанах курăнать. Шапи Пуллине пулăçă мĕнле хĕпĕртесе шывран туртса кăларнине курас тесе тухса пăхма шутларĕ. Сăмсине шывран çеç кăларма ĕлкерчĕ. Çав самантра ăна клешче пек япала çӳл тӳпене çĕклесе ывăтса ячĕ. Шапа хăнк та тăваймарĕ. Вĕлтĕр-вĕлтĕр çӳлелле вĕçсе кайрĕ те хайхискер, пĕр çăлтăр çине çат! пырса çапăнчĕ. Кĕлетки калама çук хытă çапăннипе ыратнине тӳсеймесĕр хайхи Шапа ĕсĕклесе макăрма пуçларĕ. Хăй ăçта килсе çакланнине тавçăраймарĕ. Йĕри-тавра çап-çутă курсан çеç Шапа çăлтăр çине çакланнине туйса илчĕ. Кунта ăна валли шыв çук çав! Шывсăр темиçе кун пурăннă хыççăн Шапа типсе вилме пуçларĕ. Вилес умĕн çеç вăл Пулла усал тунине ăнланса илчĕ. Анчах чавса çывăх та çыртма çук иккен. Вăл вилчĕ, анчах ăна никам та пытараймарĕ. Çăлтăр çинчех унăн шăмми-шакки киревсĕрленсе саланса пĕтрĕ. Çăлтăр çинче яланах таса пулмалла. Вăйлă çил килсе Шапан саланчăкне çăлтăр çинчен вĕрсе тăкрĕ. Çил çăлтăр çинчи тасалăхшăн тăрăшасси хăйĕн тивĕçĕ тесе шутларĕ.

Малалла

Пуласлăх çăлтăрĕ çутатĕ камшăн,

Кама пуласлăх пиллĕ ăраскал?

Ку ыйтăва памастăп эпĕ хамшăн,

Тăван çĕршыв пирки ман шухăш халь.

Тăван çĕршывăма ытла çаратрĕç,

Вăл халь хупписĕр юлнă йывăç пек.

Пире мурсем çул йӳппинче тăратрĕç,

Пĕтетпĕр-шим çапла йăлт пĕтĕмпех.

Кама шанса, кампа утас-ха пирĕн,

Мĕнле пуçлăхсене юрамалла.

Кама каламалла: «Тасал эс, сирĕл!»

Кам ĕретне пĕр çын пек тăмалла.

Ытла та халăха йăлт пăтраштарчĕç,

Укçашăн сутрĕç хăйсене çынсем.

Тĕрĕслĕхрен те чăнлăхран йăлт тарчĕç

Вăр-хурах пек çаратаканнисем.

Тăван çĕршывшăн пур-ши вăл пуласлăх,

Тăван чăваш курайĕ-ши телей?

Пире текех ыталас çук хаваслăх,

Çутатас çук пире çӳлти хĕвел.

26.04.2007.

Çĕр, манăн иксĕлми пуян аннеçĕм

Вăйна пăртакçă парччĕ эс мана

Кĕрешӳре çĕнме кăвар вăй кирлĕ

Парсам вăйна!

Иван Франко, 1880

I. Пулма та пултарĕ, юлташăм юнтарĕ,

Ĕненмĕ чи шаннă этем,

Усал хăрхаярлăх чуна юнăхтарĕ

Е пулĕ чăтма çук кичем —

Ун чух эс, çĕршывăм, пар çулăмлă туйăм,

Тасалăх пар, пар çут асам:

Эп санăн ачу, эсĕ манăн çĕршывăм,

Эс маншăн хĕвел пек таса!

1960,

Шупашкар.

II. Тĕнчешĕн çын — самантлăх хевтĕ,

Кунçул та шăрпăк пек кăна,

Маттур этем пулас килет-тĕк

Юрат, ан парăн, асаплан,

Вутпуççи евĕр кăварлан та

Сапса хĕрӳлĕх — йăлтăртат!

Хура этем чĕри чуллантăр,

Ху çирĕп иккенне кăтарт!

1961, раштав.