Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пурăннăçемĕн кăткăсрах кунçулăмăр —

Пăшăрхану та, шухăш та нумай.

Хĕвеллĕ-и кунсем е çиллĕ-çумăрлă —

Куç хăнăхать витĕртерех курма.

Усалсĕмпе ырсем, чеелĕхпе тӳркăмăл

Ик çар çынни пек хирĕç тĕл пулсан

Тытăçăва кĕрсе каймашкăн çăмăл —

Тăрас килмест сив турăш пек пăхса.

Чее ăсчахсене эп ăмсанмастăп:

Ирсĕрлĕхе курмиш этем — усал.

«Пĕлместĕн пурăнма» тесе ан асăн,

Суя килпет туянмăп чыс сутса.

Çак çĕр çинче çулсем нумай та аслă.

Çулсем хĕресленеççĕ тĕл пулса.

Кашни çул юппинчех, çĕн алăк каснăн,

Виçсе хаклатăп пĕтĕм пурнăçа.

Кашни çын çуралсанах

Хăй çăлтăрĕ çуралать,

Çавăнпа та яланах

Вăл ăна куç пек сыхлать.

Эпĕ те хам çăлтăрпа

Кашни каçах тĕл пулап.

Пурнăçăм шăпи çинчен

Чун уçса унпа пуплеп.

Пин-пин çăлтăр хушшинче

Манăн çăлтăр ялкăшать.

Çакă çутă тĕнчере

Мана турă пек сыхлать.

Ман çăлтăрăм, ĕмĕр çун,

Манпа юнашар эс пул.

Мана тĕрĕс çул эс сун,

Манран нихăçан ан юл.

Шкултан таврăннă-таврăнманах çак хĕр компьютер умне кĕрсе ларма юратать. Ашшĕпе амăшĕн сăмахĕсене хăлхана та чикмест вăл юлашки вăхăтра. Ку хĕр — вун çичĕ çулхи Настя. Истори урокĕсенче çăвар карса ларнипе нумай вăрçăра мĕн пулса иртнине пĕлмест те, пĕлес те килмест пуль унăн.

Пĕррехинче каçхине ашшĕпе амăшĕ ăна вĕренмен пирки питĕ ятларĕç. Настя куна тӳсеймен пирки пӳртрен алăка тапса уçса тухса тарчĕ.

Тĕлĕнмелле уçă та таса çу уйăхĕнчи уй! Уйăх çутипе тĕттĕм те мар. Акă çăлтăрсем тӳпере выляççĕ. Çак илемлĕ тӳпене сăнаса выртать Настя уй варринче. Ашшĕпе амăшне тарăхса вăл çакăнтах çитнĕ иккен. Кунта сана никам та вăрçмасть, никам та тарăхтармасть, никам та ниме те вĕрентмест… Çăлтăрсем çине пăхса шухăша каять хĕр. «Мĕн кăна курман-ши эсир? Анчах мана кун пек кӳрентернине пĕлместĕр пуль… Ма вăрçăра мар-ха эпĕ? Нимĕн те шеллемĕттĕм… Нимĕн те кирлĕ мар мана…»

Çăлтăрсем пĕр-пĕринпе куç хупмалла выляççĕ. Ытти çăлтăрсем хушшинче пĕри питĕ уйрăлса тăрать. Тĕсĕпе те (çап-çутă), выляса тăнипе те, пысăкăшĕпе те (çав тери пысăк). Сасартăк ку Çăлтăр тӳпе тăрăх куçма пуçлать. Уй тĕлĕнмелле çуталса каять. Куçне уçасшăн — уçаймасть Настя, нимĕн те ăнланмасть, чĕре вăйлăран та вăйлăрах тапма пуçлать. Ниçта кайса кĕреймесĕр тăнне çухатать…

Малалла

Ман лира чĕлĕхĕ ним систермесĕр татăлчĕ.

Ман юрату юрри çухалчĕ тĕлĕк пек.

Çĕн юрă турăм, анчах вăл та такăнче,

Чун-чĕрери кĕвве çухатрăм пĕтĕмпех.

Эп лирăна юсатăп, юрăсем юрлас тесе.

Чĕлĕхсене сыпатăп та...

Тĕвви юлать.

Шыратăп ир те каç савни тупас тесе.

Анчах çĕнни тупсан та...

Малтанхи асрах юлать.

Инçет çунать,

Хĕп-хĕрлĕ пушар евĕр.

Хĕвел анăçалла анса пырать.

Маттур çынна ан вăрçăр ним пĕлмесĕр,

Вăл паттăр ĕç хăйне валли шырать.

Усал ĕçпе нихçан та вăл туслашмĕ,

Вăл сутмĕ нимшĕн те пуласлăхне.

Пур-çукшăн вăл хытпăрçа пек сутлашмĕ,

Вăл сунĕ ăраскал çеç кашнине.

Вăл халăхшăн та пулĕ чăн ертӳçĕ,

Йывăрлăхра пуç усмĕ мĕскĕн пек.

Пулсассăн та хăй пурнăçĕ пит йӳçĕ,

Теприншĕн парĕ хăй вăйне вăл пĕтĕмпех.

Инçет çунать.

Хĕп-хĕрлĕ пушар евĕр.

Тавралăха çап-çутă çутатать.

Тен, маттур çын хăйне те шеллемесĕр,

Çунса, пире малашлăх кăтартать.

02.05.2007.

Эх, çулла! Илемлĕ-çке кунсем!

Ешерсе лараç чечеклĕ уй-хирсем,

Сар хĕвел савса лăпкать улăхсене,

Сарăлса ӳсме вăл пулăшать чечексене.

Сарă, хĕрлĕ те кăвак чечекĕсем

Таврана сараççĕ тутлă шăршине,

Куç тулли илемĕпе çиçсе

Хăпартса çĕклентереç чĕресене.

Çав тери-çке лăпкă пĕтĕм таврара,

Тăрисем вĕçеççĕ тӳпере тăрăлтатса.

Илĕртӳллĕ, канлĕ шăплăхра

Хĕр юрри каять сасартăк янраса.

Çĕр те пин чечеклĕ улăх варринче

Курăнса каять пĕр шур кĕпеллĕ хĕр,

Тĕрлĕ-тĕрлĕ чечексем хушшийĕнче

Лĕпĕш евĕр туйăнать-çке хăй.

Хĕрпеле пĕрле юрлаççĕ кайăксем,

Юнашар вĕçсе иртеç лĕпĕшĕсем.

Таврари пур чĕрĕ чунĕ пĕрлешсе

Хăйсемех тăваççĕ тейĕн пĕр тĕнче.

Хĕрĕн аллинче чечек çыххи,

Шăнкăрав пекех янрать юрри.

Пĕтĕм çут çанталăкри илем пуххи

Хывăнать пулса вара тĕнче кĕвви.

Çакă ырă, канлĕ шăплăхра

Тепĕр сасă илтĕнсе каять.

«Ки-ка-как» тесе пĕр самантран

Малалла

Хĕллехи тĕттĕм каçăм,

Ах, ытла эс вăрăм.

Ыйхăм таçта çĕтрĕ,

Шухăша мана путарчĕ.

Чӳречерен чĕнчĕ уйăх хăй патне:

Вĕç-хĕррисĕр çăлтăрлă уй-хир…

Тинкеретĕп вĕсене

Ăнланмастăп нихăшне.

Мĕн-ха ку? Тăхта, ăнлантăм:

Ак хур кайăк çулĕ,

Ку вара чи çутă çăлтăр —

Алтăр çăлтăр текенни.

Ваттисем каланă тăрăх

Кашни çыннăн пур-çке çăлтăр.

Апла пулсан, ытла ан тарăх,

Сан çăлтăру та пур-тăр.

Каялла эп çул çухатрăм:

Лапка-лапка юр пĕрчисем,

Тĕлĕнмелле асамçăсем,

Мана çултан-çке аташтарчĕç.

Çутă çăлтăрлă хирте

Пĕчченех эпĕ пыратăп.

Патша пекех хама туятăп,

Кĕретĕп çăлтăрлă пӳрте.

Унта чи ялкăшши куштаннăн

Ларать патша сакки çинче мăнаçлăн.

Пуçтарнă хăй тарçисене,

Ăнлантарать ĕçĕсене.

«Ăçта манăн куланай?

Пуш-пушах, ав, тĕпсакай!

Пухăр ман валли ясак,

Çула тухма такмак¹!

Маншăн пурлăх вăл – пĕрремĕш:

Малалла

Çак пăтăрмах чăннипех те чăн пулнă тесе калас килет, тен çук, пĕлместĕп, пĕтĕмлетӳне хăвăр тăвăр. Анчах каласа параканни чун-чĕререн ĕнентерсе каласа пачĕ.

Совет самани вăхăтĕнче арăмĕпе упăшки пĕр çăлтăрлă çуллахи каç колхоз уйне çĕрулми вăрлама кайма шутланă. Шутланă — тунă, çĕрулмине миххе тултарма пуçланă. Хĕрсе пуçтарнă чухне сисмен те, çăлтăрлă тӳпе çап-çутă çуталса кайнă. Колхоз уйĕ кăнтăрлахи пек çап-çутă курăнса тăнă. Пуçĕсене çĕклесе пăхнă та хытсах кайнă: вĕсен çинче çап-çаврака формăллă «турилкке», айккисенчен вара çап-çутă пайăркасем вĕсем çине анаççĕ. Арăмĕ мăнтăрккаскер, лаплаттарса çĕре ӳкет те пуçне аллисемпе хуплать. Айккинелле пăхать те, хыткан упăшки çав «турилкке» çине пăхнă та тунката пек хытса кайнă. Çав вăхăтра арăмĕн пуçне пĕр хаçатра вулани аса килнĕ. Тахçан пĕр арçынна «турилккесем» хăйсемпе пĕрле илсе кайни. Çак хĕрарăм хăранипе кăшкăрса янă: «Вырт! Вăрласа каяççĕ! — тесе кăшкăрса упăшкине туртса ӳкерет. Хайхи «турилкке» пĕр виç-тăват минут пек тăрсан пач! çухалать, йĕри-тавра тĕттĕм пулса тăрать. Хăраса ӳкнĕскерсем çĕрулмисĕрех киле мĕнле çитсе ӳкнине астумаççĕ.

Чечексем çинче мерчен те кĕмĕл,

Ăшă çил çӳрет вĕçкĕнленсе.

Ирхине çапла ман уçă кăмăл,

Пахчана тухатăп тем кĕтсе.

Пытанса мерчен ĕçет саркайăк,

Шăпчăк тăсса ячĕ юррине.

Шăпчăкпа пĕрле юрласчĕ манăн,

Ас илетĕп эпĕ савнине.

Вăл та шăпчăк евĕрех юрлатчĕ,

Чунтанах саватчĕ вăл мана.

Пире мĕншĕн пурнăç уйрăлтарчĕ,

Мĕншĕн пилсĕр пулчĕ самана?!..

Çунатна парсам мана, саркайăк,

Шăпчăк, кăтартсам савни çулне.

Сулăп та çунат, вĕçсе эп кайăп,

Шыраса чун савнă пикене.

Эп Икар пек çӳле вĕçмешкĕн ĕмĕтленнĕ,

Эп ĕмĕтленнĕ çĕнĕ тĕнчесем уçма.

Пуласлăх вучĕпе мĕн ачаран хĕмленнĕ,

Асчахсенчен вĕреннĕ çĕнтерсе пыма.

Ĕмĕтленни йăлтах çитмере — эп пĕлетĕп,

Çаплах-ха хĕмленетĕп ĕмĕт вучĕпе.

Мĕн тăвайман ĕçе йăлтах тăвасчĕ тетĕп,

Пĕртен-пĕр куляну çулсем ытла васканипе.

Ĕмĕтсене, савса, мăнуксене паратăп,

Вĕсемшĕн эп пулатăп халь ăсчах.

Хама валли ват çын ĕçĕ шыратăп,

Эп ĕçсĕр пурăнмашкăн вĕренмен пачах.

02.05.2007.