Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Чарăнмасăр шăпчăксем юрлаççĕ

Çуркуннехи лăпкă каçсенче.

Ашă туйăмсем чуна тулаççĕ

Юн тапса вĕренĕ кунсенче.

Çуркунне ӳсеççĕ чечексем,

Çуркунне выляççĕ вăйăсем.

Çĕкленӳллĕ çутă ĕмĕтсем

Çуратаççĕ çурхи вăхăтсем.

Хĕвел ансанах пире кĕтеççĕ

Пахча хыçĕнчи щур хурăнсем.

Ик чĕре çунни çинчен пĕлеççĕ

Симĕс тутăр çыхнă пикесем.

Ик чĕкеç пек киленсе çӳретпĕр

Шурăм пуç килсе çутатиччен.

Пĕр шăпаллă пулнине пĕлетпĕр,

Юнашар утасчĕ çĕр çулччен.

Тĕнчере тем те пĕр эпĕ куртăм,

Кăвак тинĕс, çӳллĕ сăрт-тусем.

Тем курсассăн та васкатрăм утăм,

Килеллех вĕçетчĕç шухăшсем.

Улăхпа утатăп киленсе эп,

Ман умра хаваслă чечексем.

Тахçанах мана кĕтеç, пĕлетĕп,

Пуç таяççĕ халь мана вĕсем.

Шăнкăртаттарса юхать çăл куçĕ,

Шăпланса итлеççĕ хурăнсем.

Хӳхĕм улăх пĕтсенех ял пуçĕ,

Эсĕ курăн çул вĕçленнĕçем.

Эс сывах-и, ман юратнă ялăм!

Сывă-ши, хисеплĕ тăвансем?

Телее таçта та эп шырарăм,

Ман телей — çуралнă вырăнсем.

Тăван çĕр çинче

Чаплă ял ларать.

Хĕвел айĕнче

Юрă янăрать.

Кĕвви ян каять,

Сас вĕçет инçе.

Халь чăваш юрлать

Хамăр ял çинчен.

Ял йĕри-тавра

Тырă ешерет.

Кӳлĕри шывра

Кайăк-хур ишет.

Çурхи вăрманта

Куккук авăтать.

Нумай çул тата

Пурăнма хушать.

Тăван ял-йышпа

Пурăнасчĕ-ха.

Ырă кăмăлпа

Хутăшасчĕ-ха.

Турри пиллесен

Пулĕ-ха кун-çул.

Çамрăк ăрусен

Уçă пултăр çул.

Эх, мăнтарăн этем пурнăçĕпе ĕмĕчĕ, ĕмĕр тулашакан, ĕмĕр темĕн шыракан тăранми кăмăл! Ăçта-ши унăн канăçлăхĕ, ăçти сĕм вăрманта çухалнă-ши, хăш йывăç хăвăлне кĕрсе пытаннă-ши унăн лăпкă йăви? Сайра-хутра кăна чĕре лăпкă урланкăна пырса тухать, хĕвел ăшшипе йăпанса илет. Анчах пĕр самант хушши кăна, пĕр кĕске самант чухлĕ çеç. Вара татах ăшри шĕкĕ вăранать, чĕрĕне кишĕклеме тытанать. Пурнăç! Мĕнле ăнланатпăр-ши эпир çак сăмаха? Мĕнле вăрттăнлăхсем тытса усрать-ши вăл хăй ăшĕнче? Яланах лайăххи, ырри çинчен, умра хаваслă малашлăх пултăр тесе ĕмĕтленетпĕр. Анчах ĕмĕтленетпĕр кăна çав. Чăн-чăн пурнăçра пурте хăв шухшланă пек пулса пымасть.

Мĕн-ши чи хакли этем ĕмĕрĕнче? Яш ĕмĕр… Унта вара таса юратупа çирĕп туслăх. Туйрĕ-ши, пулчĕ-ши Роза чунĕшĕн çак ырлăх? Пĕр-пĕрин хушшинчи тĕрĕслĕх чи кирли. Яланах çапла шухăшлать Роза.

Хитре пулин те шăпăртрах, çын куçĕ умне курăнма тăрăшманскерччĕ

вăл мĕн ачаран. Йĕркеллĕ çемьере ӳснинчен те килнĕ пулĕ ку. Ашшĕ-амăшĕ учитель пулнăран класра, шкулта, ялта ытти ачасемшĕн ырă тĕслĕх пулмалла-çке санăн, аçу-аннӳне намăс кăтартмалла мар. Пурте йĕркеллехчĕ-ха...

Малалла

Çынна нихçан усал ан ту,

Сас хăпартса та ан калаç.

Кашни çынна эс кăмăл ту,

Çын хушшинче ĕçпе тавлаш.

Ачу-пăчу пулсан сăпайлă

Ют çын сана сума сăвать.

Малашлăх пулĕ саншăн майлă,

Мĕн пуррипе çын пурăнать.

Мĕн çуккине татса илесшĕн

Урăххинчен эс ан тăрмаш.

Санăн чуну çӳле вĕçесшĕн,

Çынпа ан хирĕç эс, чăваш.

Пĕр-пĕринпе пĕрле утасчĕ,

Малашлăх пирĕншĕн пĕрре.

Чăваш валли хĕвел хăпарчĕ,

Чăмăртанасчĕ халь пĕрле.

Çунса пĕтнĕ кăвайта

Урăх эс чĕртеймĕн.

Иртсе кайнă вăхăта

Тавăрса килеймĕн.

Ĕлĕкхи туйăмсене

Çаплах вăратаймăн.

Пĕр сивĕтнĕ пикене

Текех юратаймăн.

Пуçăмри шухăшсене

Çынсене калаймăн.

Йăнăш тунă ĕçсене

Юсаса хураймăн.

Пăспа витĕннĕ çӳçне

Халĕ хуратаймăн.

Вараланнă чунсене

Çуса тасатаймăн.

Ыран кун мĕн пуласне

Паянах пĕлеймĕн.

Çыннăн шухăш-кăмăлне

Эс пĕлсе çитеймĕн.

Пурăнатпăр-ха тесе

Çынсене калатпăр.

Кун иртет, киле килсе

Киленсе ларатпăр.

Тăван чĕлхен тасалăхне упрасчĕ

Паян, тĕнче пăтраннă вăхăтра,

Пурин валли те пĕр хĕвел хăпарчĕ,

Тен, тасалар кашни çак самантра.

Чăваш чĕлхин тирпейлĕхĕ çухалчĕ,

Час-час янраççĕ латсăр сăмахсем.

Паян анне чĕлхийĕн сăн-сăпачĕ

Улшăнасса шанас килет, çынсем.

Кунтах калас килет, чĕлхе пăтранчĕ,

Халь калаçаççĕ хутăш чăвашсем.

Çакна пулах ман чун-хавал вăранчĕ:

Кăштах тĕксе илем сире, туссем.

Эп хирĕç мар, калаç эс вырăсла та,

Пĕлен пулсан — калаç хăть тутарла.

Чăваш чĕлхи вăл чăвашла янратăр,

Анчах мĕн-ма пуплетĕр хутăшла?

Кун пек, тен, калаçать вал хутăш халăх,

Эпир таса — чăвашăн ачисем.

Тăван чĕлхен ялан пулса пуянлăх,

Çакăн çинчен ан манăр, тăвансем.

Чĕлхе илемлĕхне аталантарăр,

Вăл пур кашни чăвашăн чĕринче.

Ытарлă калаçма та ан вăтанăр,

Сăпайлăхпа çеç тултăрччĕ тĕнче.

Паянхи кун пурне чĕнсе каласшăн,

Халь пур çынпа та пулăр юлташла.

Кирек ăçта та пĕр-пĕрне курсассăн

Таса сăмах янратăр ЧĂВАШЛА.

Ах,епле хитре-çке пирĕн тавралăх! Кашни ешĕл тумла йывăçпа тĕмĕ:«Самантлăха та пулин чарăнса тăр-ха, хăв таврари илемĕлхе сăнаса пăх-ха», - тенĕн туйăнать. Чăн та, илемлĕхĕ халĕ те сахалах мар-ха. Пĕрре, темиçе çул каялла, Якур ăна паянхи кун пекех астăвать, вăрмансем тата çăрарахчĕ. Тем сарлакăш патмар юмансем пĕлĕтелле кармашса ларатчĕç. Шкултан таврăнсан пайтах чупнă унта йĕкеле. «Эсир пухнă йĕкел сыснасене çитерме çур хĕле çитет», - тетчĕ амăшĕ вĕсене савăнтарса та тав туса. Çултан çулах хăрса пырать çак йывăç халĕ. Ыраттарать ку Якурăн чунне. Вăрман хыçĕнчех газ уçлакан станци кунне-çĕрне пĕлмесĕр кĕрлесе ларать, хăй тăрăхĕнчи тӳпене сĕвĕрĕлми сарă чатăрпа карса тăрать. (Йывăç этемрен те ытларах туятъ пулас çав). Малалла утать вăрман тăрăх ватă. Ĕнесен кĕтĕвне ăсатса таврăнать вăл, темиçе çуркунне хăйсен касĕсем ăна ку тĕлĕшпе йĕркӳçе суйлаççĕ. Акă Якур куçĕ тĕлне лапăс ларакан хăмăртарах туратлă çăкасен, нихăçан хуçăлми пиçĕ хурамасем, сип-симĕс туналлă ăвăссем тĕл пулаççĕ. Тĕнче илемне тăраниччен пăхса килен!

Шухăшсем сисмесĕрех ачалăха ăнтăлчĕç. Ĕлĕкрех ялсене аякран вăрмансенчен уйăрма çукчĕ. Пӳртсем умне, урамсем хушшине йăмрасем лартнă, çырма-çатра çисе сарăласран йывăçсемех хăтарнă. Çут çанталăк илемлĕрех пултăр, çынсем сулхăнра канма пултарччăр тесе тăрăшнă кашни. Ахальен мар ĕнтĕ çак илемлĕхшĕн пĕтĕм чунне паракан, вăй-халне шеллемен çын ячĕпе ешĕл палăксем сыхланса юлнă. Платтун кати теççĕ халăхра ялăн сылтăм ешĕл вăрмана. Якурăн ашшĕ ячĕпе ку. Вăрман хуралçи пулнă вăхатра ларттарнăччĕ вăл ăна, кайран куç-пуçа сыхланă пек пăхса çитĕнтерчĕ. Çуллахи вăхатра килне çакланмасчĕ, вĕçĕмсĕрех вăрманта ирттеретчĕ вăхатне. Тен, çут çанталăка юратасси ывăлне унранах куçрĕ пулĕ. Ашшĕпе пĕрле пĕчĕкскер таврари вăрмансене пайтах калламалла утасланă. Сакăр вунна çывхарать Якур мучи, анчах вăрманта пулман кун сахал пулать унăн. Паян та яланхи йăлапа киле васкамасăр утать вăл. Акă пĕрисем, çултан нумаях та шалалла кĕмен, шашлăк пĕçернĕ пулас (вырăнне тасатса хăварман), йĕри-тавра хут татки, консерва банкисем, тутлă шĕвек савĕчесем - мĕн кăна йăваланмасть. Чун пăчăртанса ыратса килет. «Этемех тесе утаççĕ вĕт вĕсем çĕр пичĕ тăрăх, сулхăнра канасшăн, тутлă çиесшĕн!» - сасăпах вăрçа илчĕ Якур Петров ватăсен йăлипе, ăпăр-тапăра пĕр çĕре пуçтарнă май.

Малалла

1.

Тăван çĕршывăм!

Хурăнлăх, юманлăх,

Мăн Атăл шывĕ, сарлака Çавал...

Йăмраллă ялăм, хурлăхлăн, асаплăн,

Килес куна валли упран вăй-хал.

Пуласлăха çапах эс ĕнентерĕн,

Çапах кĕтетĕн çут кун-çул, раскал.

Кĕтни те кăлăх пулмĕ-ши халь тетĕн,

Ăçтан тупайăн паттăрла хавал?

Çыр хĕрринчи лаштра та ват юманăм,

Шыв тĕкĕрне куллен пăхасшăн пек

Йăлт кайнă тайăлса. Пĕлесчĕ: камăн

Хал çитĕ-ши ӳсмешкĕн пур пĕрех.

Çак юман пек пулсан?..

Шутларăм:

Çĕршывăмçăм, эс — çакă ват юман.

Епле пулсан та тымарна хăртмарăн,

Çавăнпала килес куна шанан.

2.

Тăван çăршыв, хăвна саван ачусене

Мĕскершĕн пиллĕх нихăçан памарăн?

Çичĕ юта, Минтăпай пек йăх-яхсене

Эс мĕншĕн амăш евĕр çупăрларăн?

Тăван çĕршыв, хăвна саван ачусене

Мĕскершĕн ют çĕре шав хăваларăн?

Ачашламарăн... Чăваш ачи чăваш ятне

Манманшăн пĕртте савăнмарăн.

Кашни чĕр чунăн пур тăван кĕтес.

Малалла

"Çак çĕр çинче епле аван, —

Ыр суннăн йăлтăрать хĕвелĕ,

Анчах ыйтас килет хамран:

"Ăçта-ши ман телей тĕпелĕ?"

Юлташ та пĕлĕш, тус-тăван, —

Пурте пурнаççĕ питĕ меллĕ,

Çавах ыйтам-ха эп хамран:

"Ăçта-ши ман телей тĕпелĕ?"

Тен, пĕлесси пулмасть хамран?

Çынсем, сиртен ыйтам тĕпчевлĕн,

Эсир хуть калăр-ха паян:

"Ăçта-ши ман телей тĕлелĕ?"