Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Чăвашла калаç, чăваш!

Чăвашла ташла, юлташ!

Çитĕ-ха каçăрăлма,

Вырăс пек хăвна тытма.

Мама мар, анне, чăваш!

Чунупа ан пул йăваш.

Тантăшна ан хăй сутма!

Çирĕп ут çӳлте пулма!

Чăвашпа ялан туслаш.

Ырă çын пул, хурăнташ!

Ешĕл яр тĕнче тавра

Пуласси йăлтах санра!

Çар уран чупма çăмăл тесеччĕ —

Çĕр ăшши лекетчĕ. Самантрах!

Пĕчĕк чух тĕнчем те хитререхчĕ —

Тĕттĕм тĕс курман та пуль. Чăнах!

Хĕвеле тытма пулать тесеччĕ —

Шухăшпа эп пулнă айванрах.

Кашнинчех сăпайлăх пур тесеччĕ.

Сутăнчăк! Çынсăрлăхпа танах.

Çу чухне чипер пулас тесеччĕ —

Тем те тунă чечеке явсах.

Пуянсен тутри хитре тесеччĕ —

Кăшăлпа илемлĕрех çапах!

«Пысăк» çын пулсан аван тесеччĕ —

Ĕмĕтсем чунра çунатлăрах.

Ăслă çын пулатăпах тесеччĕ —

Юнăмра чăвашлăхăм пурах!

Çар уран чупма çăмăл тесеччĕ —

Çĕр ăшши лекетчĕ. Самантрах!

Çăлтăрлă ачалăхăм хитреччĕ —

Эп унпа пулсамччĕ. Яланах!

Ырă ят тĕнчем çине кайинччĕ,

Куç çинче — хĕлхем. Ялкăштăрах!

I

Паян Каша ялĕнче чиркӳ праçникĕ. Таврари ялсенчен паян Каша ялне хытă чуптарса лавсем пыра-пыра кĕреççĕ. Çуллен-çул ку ялсем паянхи кун ĕçкĕ тăваççĕ. Кашни килтех ĕçкĕ. Чухăнни те, пуянни те хăй çемĕн праçник ячĕпе ĕçет. Ахăрать вара ӳсĕр ял, çапăçать, çĕмĕрлет. Хăш чух хĕрлĕ автан та пĕлĕт хĕрринче çунаттисене сарса ташласа илет. Ирхине вара чипер ларакан çурт вырăнне хура кăмрăк курăнать.

Крикка та паян ĕçкĕ ĕçет. Ун патне хăнасем чылай килсе тулнă. Икĕ сĕтел çинче апат-çимĕç купи-купипех. Пĕр сĕтелли турăш кĕтессинче. Кунта арçынсем лараççĕ. Кĕреке умĕнче хĕрлĕ улача кĕпеллĕ Крикка ларать. Крикка — çӳçĕ кăвакарма пуçланă лутрарах старик, кăмăлллă питлĕ-куçлăскер, хăнисене ĕçтерет, çитерет; пĕринпе те тепринпе уççăн калаçать.

Тепĕр сĕтелли кăмака кукринерех тăрать. Кунта шакăр хĕрарăм ларса тухнă. Тĕрлĕрен тĕслĕ кĕпесем, пурçăн тутăрсем хĕрлĕн те çуттăн курăнаççĕ. Тенкĕ-шăрçа йăлтартатни куçа илĕртет.

Каç пулса килет. Урам еннелле тухакан чӳречесем çине хĕвеланăç енчи хĕрлĕ çутă ӳкнĕ. Анса ларма пынă хĕвел пысăккăн курăнать, шăн кантăк тĕррисене йăлтăртаттарать. Пӳртре ăшă, апат-çимĕç шăрши тутлăн килет: Крикка карчăкĕ çуллă кукăльсем, хур-кăвакал шарккăвĕсем, шăрттансем сахалах хатĕрлемен пуль. Ав, хăй, карчăкĕ, шурă кĕпепе, сурпан-чалма сырнă, сĕтел патĕнчен сĕтел патне кускаласа çӳрет. Кукăльсене пĕрин хыççăн тепĕрне каса-каса лартать. Пашелкассинчи хĕрĕ Кĕтерук амăшне пулăшать, сăра ĕçтерет, кукăльсене сĕтел çине пырса хурать. Кĕтерук хĕрлĕ сатин кĕпепе, йăрăс пӳллĕ, тăп-тăп питлĕ-куçлă. Пуçĕнче пурçăн тутăр. Хăнасем умĕнче илемлĕн ярăнса утса çӳрет.

Малалла

Асаттепе асанне —

Манăн çывăх çыннăмсем

Аллă çул вĕсем пĕрле

Пурăнаç килĕштерсе.

Хăйсем ватă пулсан та

Алă усса лармаççĕ.

Ир пуçласа каçченех

Картишĕнче ĕçлеççĕ.

Сад пахчийĕ пит пуян

Унта нумай улмуççи.

Çуркунне вĕсем шап-шурă,

Кĕркунне улми тулли.

Асатте — алă ăсти:

Тем тума та пултарать.

Асанне — пыл хурт ăсти:

Пылпа вăл пире сăйлать.

Кукамай та манăн пур.

Пурăнать вăл пĕченех.

Картиш тулли выльăхĕ,

Ёмсанмалăх пахчи пур.

Ирех тăрать кукамай

Тухса курать пахчана,

Кайса пăхать кӳршĕне

Сăмах-юмах ваклама.

Юрататăп вĕсене,

Мухтанатăп вĕсемпе.

Пурăнччăр вĕсем çĕр çул,

Ан чирлеччĕр нихăçан.

Тăван чĕлхе — атте сасси,

Тăван чĕлхе — анне ăшши,

Тăван чĕлхе — ахах çутти,

Тăван чĕлхе — çĕршыв утти.

Атте пуртан — пур ман хĕвел,

Анне пуртан — пур ман мехел.

Çĕршыв пулсан — пур ман тĕпел,

Çимĕçпеле пуян сĕтел.

Атте-аннен чун ăшшипе

Эпир ӳссен чыс-хисепре,

Атте-анне пехилĕпе

Ăс пухрăмăр вĕренӳре.

Атте-анне ырă ятне

Илтсе чуна савăнтарар.

Ир-каç пăхса мăнуксене

Ăру ятне хăватлатар.

Телей тени — ĕçченлĕхре,

Телей тени — йĕркелĕхре.

Пĕрне-пĕри сума сусан,

Пĕрне-пĕри ыр кун сунсан —

Чĕрем юрлать, чун савăнать,

Телей те çитнĕн туйăнать.

Этем кĕтни — кун-çул утти,

Этем кĕтни — кун-çул турти,

Çав туртана турта-турта

Шав малалла этем утать.

Йыхравлă ĕмĕчĕ пуртан

Пулассине курать малтан.

1

Вĕçсĕр-хĕрсĕр уçлăхра

Шурă акăш ярăнать.

Ешĕл хумлă улăхра

Сарă хĕр таçта васкать.

Йăрă, хӳхĕм кайăка

Инçетре мĕн илĕртет?

Пикене те аякка.

Мĕн утмашкăн хĕтĕртет?

Тĕлĕнсе, чĕмсĕрленсе

Ăсатать ăна вăрман,

Темшĕн хытă хĕрхенсе

Пуç сĕлтет лаштра юман.

Ылтăн çулçă шерепи

Çил вĕрсессĕн тăкăнать,

Хĕн кӳрсен усал шăпи

Хĕрĕн чунĕ тăвăнать.

Пурçăн тутăрăн çӳçи

Утнăçемĕн ухăнать,

Астивсен асап йӳççи

Хĕрĕн пуçĕ усăнать.

Айăр кӳлнĕ тăрантас

Вăшкăртса унран иртет.

«Ах, мĕн-ма-ха пурăнас?»

Хĕр чунне асап хĕртет.

Кăлтăр-кăлтăр урапа

Тикĕс çулшăн хĕпĕртет.

«Мĕншĕн-ха усал шăпа?»

Хĕр чунне асап вĕтет.

Вăрр!.. çĕкленчĕ те тусан —

Тăрантас тек инçетре.

Савнă çын улталасан

Ним те юлмĕ ĕмĕтре.

Ешĕл улăхăн хумне

Ма кăçал çава касман?

Мĕншĕн-ха çартан килне

Хĕрĕн тусĕ таврăнман?

Ахалех пурнăçĕнче

Ун хурланмалли нумай,

Малалла

Пушово ялĕнче ĕнер нимĕçсем пулнă. Паян вăл пирĕн алла куçрĕ. Мĕнле каламалла: халĕ ĕнтĕ вăл ял мар, ялăн вырăнĕ çеç тăрса юлнă. Çурт-йĕрĕсем çунса пĕтнĕ, кăмака мăрйисем çеç (ишĕлсе анайманнисем) тăрна мăйĕсем пек вăрăммăн курăнса лараççĕ, çунса пĕтеймен пĕренесем тĕтĕм кăларса выртаççĕ. Кашни колхозникăн панулми сачĕ пулнă, вĕсем те çунса пĕтнĕ. Ялта пĕр выльăх-чĕрлĕх чĕрни те юлман, пурне те нимĕç оккупанчĕсем пуçтарса хуса кайнă.

Çынсем те курăнмаççĕ. Ăçта саланса пĕтнĕ-ши вĕсем? Тен, çынсене те нимĕçсем хăйсемпе пĕрле илсе кайнă-ши? Тен, вĕлерсе пĕтернĕ пуль? Апла тесен, виллисем курăнĕччĕç.

Пăхатпăр, çунса пĕтеймен пĕренесем хушшинчен пĕр хĕрарăм пуçне çĕклесе пăхрĕ.

— Вырăссем-им эсир? — тесе хурлăхлă сасăла ыйтрĕ вăл пирĕнтен.

Эпир хĕрарăма курсан ун патне пытăмăр. Унăн пичĕ-куçĕ чĕп-чĕрĕ юн, çийĕнчи кĕпи çуркаланса пĕтнĕ.

— Вырăссем. Красноармеецсем эпир, — тет командир. Хĕрарăм савăннипе кулса илчĕ.

— Эпĕ ĕнтĕ эсир килместĕр пулĕ, çаплипех вилме тивет тесе пĕтĕм шанчăкăма çухатнăччĕ. Тавтапуçах сире! — тесе ури çине тăчĕ хĕрарăм. Вăл темшĕн аллисемпе сывлăша хыпалать.

Малалла

Савнă ялăм, манăн ял,

Тăван ялăм, Атикас,

Мĕн тери эсĕ илемлĕ,

Мĕн тери эсĕ хитре.

Урам хушши сарлака

Анлă Атăл евĕрлĕ.

Кил çурчĕсем çутă та

Уйăх-çăлтăр евĕрлĕ.

Çуркунне çитсен вара

Шăнкăртатса шыв юхать.

Хĕвел хĕртме тытăнсан

Симĕс курăк та шăтать.

Кашни килĕн умĕнче

Асамат пек чечексем.

Вĕсен ырă шăршипе

Тăван ялăм илемлĕ.

Кил-çурчĕсен умĕсем

Юр пĕрчи эрешĕ пек.

Мерчен евĕр куçĕсем

Урамалла тинкереç.

Урам тулли ачисем.

Саксем çинче ваттисем.

Вĕсен савăк сассипе

Пуян пирĕн ялăмăр.

Кĕркуннепе пирĕн ял

Ылтăн кавир пĕркенет.

Ырми-канми ĕçлесе

Кĕрекене тултарать.

Пĕррехинче аттепе

Кайрăм эпĕ вăрмана.

Хĕл кунĕпе киленме

Чунăма йăпантарса.

Шур юр çийĕн йĕлтĕрпе

Шурăмăр кăмăл туллин.

Ах, хитре-çке тăван ен

Ăшă туйăм пулнăран.

Тен, уй куçлă пулнăран,

Тен, вăрман хăлхаллăран,

Шăп та пушă ĕшнере

Шиклентерет чунăма.

Тин çеç пулнă вăрманта

Чее тилĕпе мулкач.

Тăрса юлнă йĕрĕсем

Тытайман-çке вĕсене.

Тилĕ хӳри кăпăшка

Сĕтĕрĕннĕ юр çинче.

Мулкач ури куç йĕрет:

Пăнчă, пăнчă, ик пăнчă.

Куртăмăр эпир кунта

Мулкач выртнă вырăнне.

Хăранă, тен, мулкачсем

Е пытаннă сивĕрен.

Тĕм айĕнче юр ăшне

Вырнаçтарнă йăвине.

Çапла ĕнтĕ чĕр чун та

Сыхланать пуль инкекрен.

Татах çӳрес килетчĕ

Тилĕ-мулкач йĕрĕпе,

Анчах сивĕ чĕпĕтсе

Хăваларĕ килелле.