Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Çĕр пус пуличчен çĕр тус пултăр тенĕ ваттисем. Тепĕр чухне инçетри тус çывăхри тăванран та хаклăрах пулать. Тĕрĕссипе, туслăх кашни самантрах, кашни утăмрах кирлĕ. Юлташлă пулма çитĕнсе çитессе, çулсем хушăнасса кĕтсе лармалла мар. Ача садĕнче е шкулта, çемьере е халăхра яланах савăнăçа е хуйха çурмалла пайлакан тус пултăр. Вăл этеме кирек хăш тапхăрта та кирлĕ. Нумай чухне аттепе анне, йăмăкпа шăллăм е пиччепе аппа та чи çывăх тус пекех. Вĕсемпе те чуна уçса калаçма май пур.

Манăн та чи çывăх тус пур. Вăл маншăн тимлĕн итлесе сĕнӳсем паракан аппа вырăнĕнчех. Ăна Марина тесе чĕнеççĕ. Эпир унпа ача садĕнче паллашнă, яланах пĕрле вылянă. Халĕ ĕнтĕ иксĕмĕр те тăххăрмĕш класра пĕр парта хушшинче ларатпăр. Анчах пирĕн те тавлашусем пулаççĕ, çапах та самантранах мирлешетпĕр. Туссен хушшинче пĕчĕк уйрăмлăх пулмаллах. Эпĕ Маринăна çĕнĕ юлташпа нихăçан та улăштарас çук. Мĕншĕн тесен эпир унпа мĕн ачаран туслă. Пĕрле ӳснисем анчах мар, тĕрлĕ çĕршывра пурăнакансем те çыхăну тытаççĕ. Ахальтен каламан, туслăх тени пурнăçра куçа курăнми хĕлĕхпе сыпăнса пырать. Çавăнпа шанчăклă тусăн хакĕ çук.

Вăрман вăл - çут çанталăк.

Вăрман вăл - çут тĕнче.

Вăрман — юмахри асамлă тĕнче. Çамрăк курăкпа витĕннĕ уçланкăн икĕ енĕпе сип-симĕс вăрман курăнать. Пирăн тăрăхра авалхи вăрман пур. Ĕлĕкрех кунта 300-400 çулти капмар юмансемпе ĕмĕрхи хырсем те сахал мар çитĕннĕ. Унта вырăнĕ-вырăнĕпе çăра хырлăх кашласа ларать. Лаптăкĕпе çулçăллă йывăçсем кăна: юман, вĕрене, йĕлме, хурама, ăвăс, вĕсен айĕнче шĕшкĕ ӳсет. Çулçăллă вăрмана чăвашсем çамлăх е çам вăрманĕ теççĕ. Хырлăхпа çамлăх хушшинче час-часах хутăш вăрман ларать. Унта вара чăрăш, ăвăс, çăка, пилеш, çĕмĕрт, улăх тăрăхĕнче çирĕк, çӳçе, хăва ӳсет.

Пирĕн вăрманта чĕр чун та йышлă. Вĕсен пурнăçĕ интереслĕ. Упасем хĕл каçма, çуркуннеччен çывăрма шăтăка кĕрсе выртаççĕ. Шапа юшкăн айне шаларах чакаланса кĕрет. Çапла кашни ӳсентăранпа чĕрчунах хĕле хăйне май кĕтсе илет. Вăрман халăха темĕн чухлĕ усă кӳрет. Çавăнпа ăна пирĕн лайăх пăхса ӳстермелле, унпа тирпейлĕн усă курмалла. Эпир — çынсем — вăрмана упрамастпăр-çке. Кашни кун заводсемпе фабрикăсен мăрйисенчен пиншер тонна тĕтĕм тата сиенлĕ газ тухать. Автомашинăсем те сывлăша сĕрĕм кăларса варалаççĕ. Çавăнпа та, çутçанталăка сыхлас тĕлĕшпе йышăннă саккун тăрăх, кашни заводăн мăрйисенчен çăра тĕтĕме, сиенлĕ газсене тытса юлакан хатĕрсем пулмалла. Таса мар сывлăшран вăрманта йывăçсем хăраççĕ. Çакăн пекех пурăнсан йывăçсем юлмĕç. Çавăнпа та пирĕн çамрăк йывăçсене касма, вĕсене сиенлеме юрамасть. Вĕсене нумайрах лартма тăрăшмалла. Вăрманти йывăçсене çеç мар, уйра е ял çывăхĕнче, çырма-çатрара ларакан пĕччен йывăçа та упрамалла.

Пĕрремĕш курăну

Кĕр кунне. Пӳлерхун çурчĕ. Хуçа арăмĕн пӳлĕмĕ. Унта вăл пĕчченех. Йывăр çын. Инçетре вăрçă шавĕ илтĕнет.

Хăрхăм (кĕрсе):

Савтепи пикеслу, Пӳлер çунать!

(Савтепи чĕнменнине кура тухса каять)

Савтепи:

Пӳлерхун мăшăрăма

миçе талăк курман,

пуçĕ çеç сывă юлтăрччĕ унăн.

Тухса кайнă чухне чуп туса

варти ывăлăма куриччен

вилес марччĕ тесе сыв пуллашрĕ.

Хăçан пĕтĕ-ши çак ахăр самана

е çĕр çурăлса йĕп тухĕ-ши,

çак çут тĕнчене çĕр çăтĕ-ши?

Ах-тур-тур, хăçан хăпĕ-ши

пирĕн халăхран çакă синкер?

Аллаха тен юраймарăмăр пуль,

асаттесен тĕнне уянипе

Аслă Кăвака кӳрентертĕмĕр пуль?

(хыттăнраххăн, кăнтăр еннелле пăхса)

Мĕншĕн чĕнместĕн эсĕ, Аллах!

Е юри курмăш туса тăратăн,

Пăлхар ĕмпӳлĕхĕ пĕтни

çамка çине çырни тесе шутлатăн?

Каçар пире, айвансене, Аллах,

пире эс хӳттӳне илсем.

Малалла

Ял айккинчи масар тавра

Тăп-тăпăл симĕсрех карта.

Çул йывăç кӳнĕ сулхăнра

Канать илем ăсти Митта.

Чие, виç хурăн та сирень

Çĕкленнĕ ĕнтĕ сарăлса.

Чул юпари ӳкерчĕкрен

Пуç тайрĕ сăвăç йăл кулса.

Хăйне — карта. Лармашкăн - сак

Чечеклĕ савăтсем, йăран.

Эс поэта куçран пăхса

Пуплетĕн, вăрахчен тăран...

Тăван чĕлхемĕр чысĕнче

Эс куртăн аслă тивĕçе.

Хресчен пек пултăн йыш çинче,

Сăваплăх кӳтĕн çав ĕçе.

Пĕччен тăрса юлсассăн та,

Кайсассăн та вăйран-халтан,

Туптарăн сăвă чунунта,

Упрантăн уншăн чи малтан.

Чăваш хавалĕн управçи,

Илемлĕ ăс кĕвелĕкĕ,

Эс пирĕн тертлĕ çул уççи,

Эс юлмăн тĕксĕм тĕлĕке!

Сахал-и тантăш-шăллусем,

Йăмăкусем те çав йьшша

Мал ĕмĕчĕ илĕртнĕçем

Утаççĕ санăн çуттупа?

Ахаль-и тăтăш сан патна

Килетпĕр кăмăл юрттипе?

Таса металл пек сăввуна

Вулатпăр халь чун туртнипе.

Малалла

ПОЭТ: ĕмĕрсен

çиçĕмĕ витĕр, çулăмĕ урлă

çĕмĕрсе

вĕçсĕрлĕхе вăркăнакан

Вăхăт,

ĕмĕрсен

çумăрĕ урлă, витĕнкĕчĕ витĕр

ешерсе

шав çӳлеллех çĕкленекен

Шухăш.

Сире паян поэт

икĕ алă çине хурать.

Вĕçсĕрлĕхе вăркăнакан

Вăхăт,

шав çӳлелле кармашакан

Шухăш,

паян поэт сире

виçсе пăхать.

Эй, çут çанталăксен çут çанталăкĕн ывăлĕ,

Вăхăт!

Сан вăй-хăвату

тĕлĕнтерет мана,

тĕлĕнтернинчен ытла

шиклентерет мана.

Эй, ăс-хакăлсен ăс-хакăлĕн ывăлĕ,

Шухăш!

Сан шухăлăху

хавхалантарать мана,

хавхалантарнинчен ытла

хăратать мана.

Калăр-ха,

хăшĕ сирĕнтен хăватлăрах,

хăшĕ хăвăртрах сиртен?

ВĂХĂТ: Этемлĕх ачи,

итле,

итле сăмахăмсене.

Эпĕ сана Вăхăтпа Шухăшран

хăшĕ хăватлăрахне,

хăвăртне каласа парăп.

Итле.

Эпĕ Вĕçсĕрлĕхрен килнĕ чух

сирĕн Çĕр çуралманччĕ-ха,

Хĕвел çуталманччĕ-ха

Малалла

Ылхан витсеччĕ сан ятна,

Усал этемччĕ эс, тăшман та.

Хальччен курманччĕ те сăнна,

Мĕн çырнине те вуламан та,

Пытарнăран сăваплăхна

Айвантараххăн сăнарлантăн.

Кăвак хуппи тĕрĕслĕхе

Яр çутата пуçланă майăн

Тинех тухан ирĕклĕхе,

Саманапа утан пĕр шайăн,

Унпа эс тупрăн пĕр чĕлхе,

Таймас çĕртен сана пуç тайăн.

Сăну хурчка пек хăруш мар,

Нимле куштанлăх, çăмăлттайлăх

Çапмасть куçран хаяр кăвар.

Шеллевлĕх, ăс çути, сăпайлăх —

Митта пек вашават сăнар

Тухать ума кĕрнеклĕ, стайлă.

Тăван чăваш чун хавалне

Европа çӳллĕшне çĕклесшĕн,

Пĕлес тесе тĕнче халне

Эс ырă сунăмпа кĕрешнĕ,

Асаттесен аваллăхне

Çунат хушма çунса кĕрмешнĕ.

Пĕлӳçĕ пек нумай пĕлсе,

Эс тĕрĕсрех курма пултарнă.

Каларăн: çынлăха пӳлсе

Хăв тухăн çынлăхран, мăнтарăн.

Тăванлăха хисеплесе

Чăвашсене шав чăмăртарăн.

Хăй чавнă шăтăкне лексен,

Шур сурăх тирлĕ сăхă кашкăр

Малалла

Вăрманта пĕр-пĕччен çын утать, такăнать,

çул-йĕртен çĕтнĕрен юлташне сас парать:

– Э-эй! – тесе чĕнет,

– Э-эй, тесех илтет, пулăшу кĕтет.

Пурнăçра вăрманти пек пулас, çĕтрĕ сас.

Телее шырама кам мана пулăшас?

– Э-эй, эсĕ ăçта?

– Э-эй, эпĕ кунта, – сас парать телей.

Çул çӳрен сас енне çеç утать, шав утать.

Çул çине çапларах вăл тухать, тус тупать.

– Э-эй! – янрать вăрман,

– Э-эй, теме ан ман, çĕнĕ тус тупан.

ĕмĕрех сан енне туртăнам, çул хывам.

Вăрманти пек мана сас парсам, эп шырам:

- Э-эй, эсĕ ăçта?

- Э-эй, килсем кунта, эпĕ сан телей.

29.05.1978. Мускав.

Çичĕ уйăхран утти пултăр,

Эпи пехилĕнчен.

Çичĕ уйăхран паян кунччен

утатăп, утатăп, утатăп,

ăçталла каятăп?

Çичĕ уйăхран паян кунччен

çĕре таптатăп,

кашни утăм тĕрекĕшĕн

çĕре хытаратăп.

Çынсем çав çĕре

сухаласа кăпкалатаççĕ,

юлашкинчен

сĕтел çине çăкăр пĕçерсе лартаççĕ.

Кашни утăм тĕрекĕшĕн

икĕ ура вырăнлăх çĕре

кăпкалатмасассăн,

аннеçĕм, уру йĕррисене

малалла тăсмасассăн

эсĕ мана хăвăнпа пĕрлех

илсе кайнă тесе шутла,

кукаçирен ӳкерсе юлнă йĕрӳ

вĕçленчĕ тесе шутла.

Анчах та эпĕ пурăнатăп-ха,

пурăннă чухне

çав-çавах утатăп,

çĕре çемçетсе

хам хыçри çынсем валли

кăпăш çĕр хатĕрлесшĕн,

йĕрĕме ӳкерме

ывăл-хĕр ӳстересшĕн.

Утатăп, утатăп, утатăп,

ăçталла васкатăп?

Ырлăхалла-ши, хурлăхалла-ши,

пурлăхалла-ши, шурлăхалла-ши?

Малалла

Июль уйăхĕнчи пĕр сулхăнрах кун уй урлă каякан урапа çулĕпе пĕр çамрăк çын утрĕ. Вăл фуфайкăпа, ваткăллă шăлаварпа, ботинкăпа. Кивĕ вараланчăк карттусне вăл вăрман хĕрринче çырмана вăркăнтарса хăварчĕ.

Пĕвĕпе вăл вăтам, те кутамкки йывăр пулнипе пĕшкĕнерех утнăран — хăй кăшт курпунтарах пек курăнать. Çырă çӳçĕ çăра. Сăн-пичĕ, хĕвелпе, тарпа пиçĕхсе, хуралса, кĕреленсе ларнă, хытăрканă: çамрăклăх тĕсĕ сахал юлнă. Сăмса çунаттисем тĕлĕнчен те, куç пакăлтисенчен те йĕрсем анаççĕ. Куçĕ хăмăр, куç харши — хура та çăра.

Унăн пит-куçĕнче темĕнле чăтăмлă, пайтах хура-шур курнă тӳрккес кăмăлсăр пуçне урăх нимĕн те сисĕнмест. Вăл пит-куç тĕрлĕ шухăш-туйăмсенчен питĕ сайра улшăнать пулас.

Чăн та, çамрăк çын, тавралăха сăнакаласа пычĕ пулин те, кунти тавралăх ун чунне епле хускатни унăн тӳрккес пит-куçĕнчен нимĕн чухлĕ те палăрмарĕ.

Çӳлте тăрисем юрлани те, чанасем чанкăлтатса вĕçе-вĕçе иртни те, курăк ăшĕнче çил чаштăртатни те — уншăн ниме те пĕлтермеççĕ курăнать. Ярпайса хăпарнă çуртри те, сĕткене кĕрсе пыракан ыраш уйĕ те — ун кăмăлне хускатмарĕç.

Вăл çывăхри ял çине çеç темĕн ĕмĕтленсе, анчах ним чухлĕ те хĕпĕртемесĕр пăхрĕ. Çав вăхăтрах хăй епле ерипе утсан та яла çывхарсах çитни ăна хăратрĕ те, вĕчĕрхентерчĕ те.

Малалла

Шуйлă-саслă ушкăнпа,

Тĕрлĕ çĕре куçкаласа,

Бессараби уттинче

Чикансем тек çӳренĕ,

Паян çырма хĕрринче

Çĕтĕк чатăрĕсенче

Вĕсем пĕр çĕр каçаççĕ.

Уçă пĕлĕт айĕнче

Канлĕ выртса çывăрни,

Ирĕклĕхе юратни

Чунăма савăнтарать.

Урапа çинчен çĕре

Кавăрсем сăнаççĕ,

Çавра кустăрмасене

Çурри таран витеççĕ.

Кустăрмасем хушшинчен,

Çав кавăрсем айĕнчен,

Вут çути тĕттĕм çĕрле

Йăлтăртатса курăнать.

Харпăр çемье пĕр çĕре

Çĕрле пулсан пуçтарнать.

Каçхи апат хатĕрлет.

Ирĕккĕнех кĕтĕнсе,

Çĕр хута курăк çисе,

Ут ушкăн çӳрет хирте;

Хирте, чатăр хыçĕнче,

Упа пĕчченех выртать.

Пурте çак çеçенхирте

Чуна хаваслантарать.

Тӳрлĕхлĕ кил-йышĕпе

Кĕске çула ирпеле

Чикан кавалпа тапранать,

Пăлханмашкăн тытăнать.

Хĕрарăмсем юрлаççĕ,

Ачасем кăшкăраççĕ,

Çӳрен сунтал чаклатать, —

Çеçенхир ун чух вара

Чĕрĕлнĕ пек туйăнать.

Хĕвел анса каç пулать,

Тĕттĕм пулать васанра;

Малалла