Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пĕрре эпĕ вăрманта

Куртăм пысăк тăмана.

Кĕнеке вулать вара

Ăнлансах та пулмалла.

Вĕçсе анчĕ ман пата

Хăй шăна пек çеç вара.

Кушак çури юлташпа

Вĕçсе кайрĕç вăрмана.

Кушак çури мăрлатать,

Хăй юмахне юптарать.

Малалла та вăл çапла

Калаçать ялан манпа.

Пулса тăчĕ тăмана

Шур сухаллă качака.

— Мекекек, — тесе манпа

Чарăнмасăр калаçать.

Пролог

2459-мĕш çул. Этемлĕх наука тĕлĕшпе пысăк çитĕнӳсем турĕ. Çынсенчен нумайăшĕ пĕлĕтри аэростанцисенче пурăнаççĕ. Хăшĕсем вара — космосра. Ахаль топливăна лазер улăштарчĕ. Кашни килтех андроид (робот) пур. Хуçасем тумалли ĕçе пĕтĕмпе хăйĕн çине илет. Чи пысăк çитĕнĕвĕ вара ют планетăри халăхсемпе çыхăну тытма вĕреннĕ. Çыхăнмалли аппарата Англире Гринвич обсерваторине вырнаçтарнă. Унта 200 ытла ученăй ĕçлет.

«Сэм, сэм, — кăшкăрать Виктор. — Пăх радар çине. Пирĕн пата чĕнмен хăнасем килеççĕ!» Чăннипех те экран çинче пысăк сарă пăнчă çывхарса та çывхарса пырать.

— Инçе-и вара вĕсем? — ыйтрĕ Сэм.

— Тин пирĕн системăна кĕчĕç, — хуравларĕ Виктор.

— Апла лăпках, çапах ырăпа мар пуль вĕсем…

Ир. Виктор вăранчĕ. Çанталăк паян çумăра пулас. Хура пĕлĕтсем тӳпе тăрăх шăваççĕ. Ученăй куçлăхне шăлса илсе компьютер çине пăхрĕ. Ĕнерхи сарă пăнчă курăнмасть те унта. Сасартăк ăнланман кĕске сасăсем илтĕнме пуçларĕç. Виктор ăнланман пек пулса чӳрече çине пăхса илчĕ. Ирхи пĕлĕтсем хуралса та хуралса пынă. Кĕтмен çĕртен вĕсем хушшинче пысăк шăтăк пулса кайрĕ. Тем хулăнăш çиçĕм пайăрки çиçсе илчĕ. Хула шăпланчĕ. Виктор тăнне çухатрĕ. Тăна кĕрсен вăл урама тухрĕ те тĕлĕнмелле пулăм курчĕ. Осьминог евĕрлĕ пысăк инопланетянинсем вăрăм аллисемпе çуртсене ишеççĕ. Каярахпа çынсене вĕлерме те пуçларĕç. Вĕсем пĕччен килмен. Акă виç ураллă машинсем тата урăх тĕрлĕ тискер тĕлĕнтермĕшсем ĕçлеме пуçларĕç. Виктор часах хваттерне кĕрсе лазер хĕççине, виçĕ аккумулятор илчĕ. Сасартăк вăл Сэма асăрхарĕ. Тăнне çухатнă пулнă вăл иккен. Сăмси айне спирт сăтăрсан çеç вăл тăна кĕчĕ. «Мĕн пулнă?» — ыйтрĕ вăл. Виктор нимĕн те чĕнмерĕ. Ăна çавăтрĕ те иккĕшĕ гидроплана кĕрсе вĕçсе кайрĕç. Вĕçсе пынă чухне пĕр пушă пĕччен ларакан пӳрт курчĕç Унта кĕрсе вырнаçрĕç.

Малалла

Вăрманти илемлĕ чечексене курсан кăмăл çĕкленет. Кашниех сана темĕн çинчен каласа парасшăн пек туйăнать. Акă пĕр сарă чечек çумне выртрăм. Сисмен те — çывăрсах кайнă. Çав вăхăтра асамлă тĕлĕк куртăм. Ӳсентăрансен хушшинче вăрçă пырать пек: пĕр-пĕрне вăррисемпе ывăтаççĕ çавсем, çулçăсем çинчи шыв тумламĕсене сирпĕтеççĕ. Эх, хирĕçеççĕ чечексем! Ăнсăртран пĕр тумламĕ ман çине лекрĕ те вăранса кайрăм. Юрать тĕлĕк çеç пулнă ку. Савăнса килелле чупрăм.

Эй, турă, çырлахсам,

Усал пупран хăтарсам!

Паян шкула килминччĕ,

Пире çӳçрен туртминччĕ.

Чĕркуççи çине лартса,

Хăлхаран лăскаминччĕ,

Эй, турă, çырлахсам!

Пуп хĕнесрен хăтарсам!

Шкула килме пăрахинччĕ,

Тухса килес пулсан та,

Вăл такăнса ӳкинччĕ!

Тăван ялтан, çемьерен аякра ĕçлесе пурăнасси Аркадий Петровичшăн çав тери йывăр. Пушă вăхăт тупăнсанах вăл çемйине курма васкать. Мăшăрĕпе вĕсем икĕ ывăл ӳстереççĕ: Ваня тата Саша. Ваня çиччĕмĕш класра вĕренет, Саша вара шкула каймасть-ха. Иккĕшĕ те лара-тăра пĕлмеççĕ, тем те пĕр ăсталаса кăларма юратаççĕ.

Пĕррехинче эпĕ вĕсем патне хăнана кайрăм. Вĕсем мана ăшшăн кĕтсе илчĕç.

— Аня, пирĕнпе пĕрле вылятăн-и? — тесе ыйтрĕ манран Ваня. Эпĕ хирĕç пулмарăм.

— Паян эпир ют çĕр-шывсенче пулса курăпăр, — савăнчĕ Саша.

— Мĕнпе кайăпăр? — ыйтрăм эпĕ тĕлĕнсе.

— Часах курăн.

Арçын ачасем диван çине тăватă пукан ухтарса лартрĕç. Саша шкафран виçĕ тутăр туртса кăларчĕ. Ваня таçтан ваннă радиоприемник илсе килчĕ, Саша- пластмасран тунă тарелка.

— Мĕн тăвăпăр эпир кунпа? — ыйтрăм эпĕ нимĕн те ăнланмасăр.

— Ан васка, часах веçех курăн, — терĕç мана арçын ачасем. Арçын ачасем пукансем çине улăхса ларчĕç. Эпĕ те хăпарса лартăм.

— Паян пире ертсе пыраканĕ — робот Вуди, — терĕ Саша робота малти пукан çине лартса.

— Тыт, куçна çых, — терĕ мана Ваня тутăр тыттарса. Эпир пурте куçа тутăрпа çыхрăмăр.

Малалла

Чĕлĕмçĕ юрри

Тĕтĕм ашшĕ,

Ырă чĕлĕм,

Мухтав сана,

Кукăр пуç.

Тутан ашĕ,

Çăвар тути,

Чĕрен çăвĕ,

Тавтапуç.

Тутлă апат

Çинĕ хыççăн

Эпир сана

Тытатпăр.

Санăн кĕлне

Шакка-шакка

Хатĕрленсе

Тăратпăр.

Сан илемлĕ

Сăнна пăхса,

Тасалăхна

Сăнатпăр.

Çутă сăнлă

Шлепкӳ айне

Ырă табак

Хуратпăр.

Чунтан-вартан,

Пур кăмăлтан

Сана савса

Чĕртетпĕр.

Куç хупахне

Усăнтарса,

Тута тăсса

Ĕметпĕр.

Пиртен тухнă

Сарă тĕтĕм

Ункăн-ункăн

Çаврăнать.

Çынсен ăшне

Кĕре-кĕре

Чыхăнтарма

Тытăнать.

Çапла пирĕн

Малалла

«Ырă ĕçсен çулталăкне» халаллатăп

Кăвак хуппи уçăлнă самант…

Ваттисем каланă тăрăх, ăна пурте кураймасть, вăл чи-чи телейлисене çеç курăнать. Мана кăвак хуппи уçăлнă саманта курма тӳр килчĕ. Хăçан тетĕр-и? 21-мĕш ĕмĕрте, тăван ялта, Мĕшĕлте!

Мĕн пĕчĕкрен мана каçхи тӳпе канăç памасть. Пăхатăп та пăхатăп тӳпенелле, унта мана темĕнле вăрттăнлăх пытарăннă пекех туйăнать. Асанне юмахĕнчен эпĕ ăна хам куçпа курса, ун кĕвентине йăтса кӳршĕри кинеме шыв тултарса пулăшасси çинчен шутлама та пултарайман. Çав илемлĕ пикен ячĕ те пур — Тавăрпи! Мĕнле илемлĕ ят, чăн-чăн чăваш хĕрĕн ячĕ вĕт Тавăрпи манпа тахçанах тĕл пуласшăн çуннă-мĕн.

Вăл пирĕн çине, çӳлтен, уйăх çинчен тăтăшах сăнанă.

Эпĕ тăрăшуллă хĕрача пулнине курнă та (эпĕ атте-аннене выльăх-чĕрлĕх пăхма, пахчари йăрансем çинчен çум курăка çумлама пулăшнине, пĕчĕк Алюш шăллăма юратса пăхнине, унпа тĕрлĕрен савăнăçлă вăйăсем вылянине курнă та) мана юратса пăрахнă, манпа тĕл пулу шыранă.

Суять тетĕр-и? Çук, пĕрре те суймастăп. Эпĕ — Улька, суякан хĕрача мар.

Паян манăн пĕрре те ыйхă килмест. Чӳрече каррине ерипен сиретĕп те — тӳпери çап-çутă уйăха куратăп. Чим-ха, уйăх çинче илемлĕ хĕр тăрать-çке! Кĕвентеллĕ хĕр, чăваш кĕпи тăхăннă Тавăрпи… Вăл мана тахçанах сăнанă пек туйăнчĕ, хăйĕн ватă пӳрнипе мана кăчăк туртать. «Тух хăвăртрах урама, никама та ан систер», — тенĕн туйăнчĕ мана.

Малалла

Чирлĕ ватă асанне,

вырăнпах выртать.

Çапах чирлĕ пуçĕпе

мана ыр сунать:

— Хамăн вăрăм ĕмĕрте

курнине курнах,

выççине те туттине

тӳснĕ эп йăлтах.

Виçĕ шăллăм вăрçăра

пĕтнĕ çапăçса.

Ирĕклĕхшĕн тамăкра

çуннă çамрăклах.

Халь выртать ав арчара

çыру тĕрки тăвансен:

кĕтнĕ вĕсем çак куна

юлашки юн юлмиччен.

Манас çук вĕсен ятне,

манас çук вĕсен ĕçне,

çак чечек пек пурнăçшăн

паттăррăн кĕрешнине.

Чи хăрушă сăмахах,

«бомба», «вăрçă» тенине

илтес марччĕ кăлăхах,

ан курсамăр нушине.

Туслăх кирлĕ халь пурне те,

пурăнăр килĕштерсе,

ваттине те, вĕттине те

яланах мирлештерсе.

Пĕррехинче эпир кукамайпа касу пăхма кайрăмăр. Таçтан космос карапĕ вĕçсе килчĕ. Вăл çĕр çине ларчĕ те, унран тĕтĕм тухрĕ. Тĕтĕмпе пĕрле темле симĕс çынсем тухса тăчĕç. Вĕсем пире сывлăх çунчĕç. Пирĕн ĕнесем хăраса тарма пуçларĕç. Симĕс çыннисем ырă кăмăллă пулчĕç. Пире пулăшас терĕç. Вĕсем пирĕнпе темĕскер калаçаççĕ, анчах эпир вĕсене ăнланмастпăр. Вĕсем пире ĕнесене пĕр çĕре пухса пачĕç. Кайран вĕсем карапран аслă çыннине, ертӳçине, илсе тухрĕç. Вăл çынсен сăмахĕсене анланчĕ. Вĕсем пире хăйсем патне хăнана чĕнчĕç. Эпир вĕсене тав турăмăр, каймастпăр тесе пĕлтертĕмĕр.

Пирĕн ĕнесене кĕртме вăхăт çитнĕччĕ. Эпир вĕсене ял патнелле хăвалама пуçларăмăр. Симĕс çынсем пире тав турĕç те,вĕçсе кайрĕç.

Акă тепĕр касу çитрĕ. Татах çав çыннисем вĕçсе килчĕç. Вĕсем курăксене сип-симĕс пысăк ӳстерчĕç. Ĕнесем те ниçта та тармарĕç, курăка тутлăн çирĕç. Эпир кукамайпа хăнасемпе калаçса çакна пĕлтĕмĕр: вĕсен ӳчĕ питĕ çӳхе. Ăнсăртран пĕр çынни аллине çĕçĕпе кастарчĕ. Асанне ун аллине усăллă курăкпа çыхса ячĕ. Вĕсем пире тав турĕç те, вĕçсе кайрĕç. Çапла, эпир симĕс çынсемпе туслашрăмăр. Пурнăçра тем те пулать.

Итлĕр-ха, итлĕр-ха пурăнакансем,

Уçăр-ха куçăрсене, халăхсем!

Сĕм вăрмана кам-ши çав янратать,

Кам-ши хунарпа ăна çутатать?

Аслати сасси пек унăн сасси,

Уйăх çути пек хунарăн çути.

Аллипе сулсассăн, сывлăш кĕрлет.

Малалла утсассăн, çĕр кисренет.

Вăл сиввĕн пăхсассăн, çиçĕм çиçет.

Калаçнă чух вилнĕ çын чĕрĕлет.

Пур йывăçсем тăрăх çил-шав кĕрлет,

Вăхăчĕ-вăхăчĕпе ян янрать.

Кам пулĕ тетĕр эсир çав çынна?

Кам хăват парать пулĕ тетĕр ăна?

Эпĕ халĕ пĕлтĕм ĕнтĕ вăл камне:

Сăмахран сисрĕм вĕрентекене.

Ячĕ çав çыннăн «Тăнлăхуна çут»,

Ун хунарĕн ячĕ «Çырнă хут».

Танлăх вĕрентет çынсене пурăнма.

Йывăр кунта пĕр-пĕрне пулăшма.

1907-1908