Ҫутпылӑх (выр. Сютпылых) — Чӑваш Республикин Шупашкар районӗнчи Шемшер ял тӑрӑхне кӗрекен ял. Свердлов ячӗллӗ колхоз йышне кӗрет.

Географи

Ял Чӑваш Республикин тӗп пайӗнче, район центрӗнчен — Кӳкеҫрен 14 ҫухрӑмра тата республикӑн тӗп хулинчен — Шупашкартан 26 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ. Чи ҫывӑхри чукун ҫул станцийӗ 25 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ. Ял витӗр Тури ҫырма иртет, вӑл ӑна икӗ пая пайлать. Ялта икӗ урам пур: Ҫырмахыҫенчи тата Вӑрман урамӗсем.

Ял ячӗ

Ял ячӗ чӑвашла «Ҫутӑ пылӑх» тенине пӗлтерет. Пӗр версипе, вӑл «ҫут» (ҫутӑ) тата «пылӑх» (уҫланкӑ, вӑрман касса уҫнӑ ҫӗр) сӑмахсенчен пулса кайнӑ. Ҫавӑн пекех урӑх ӑнлантару та пур: ун тӑрӑх «ҫут» тени икӗ юханшыв хушшинчи ҫӳллӗ вырӑна — уйрӑлакан тӗл, ҫурутрав, сӑмсах пӗлтерет. Ҫапла вара, ят ландшафтӑн уйрӑмлӑхӗсене те, вырӑнӑн палӑрӑмӗсене те кӑтартма пултарнӑ.

Историйӗ

XIX ӗмӗрте ял Шупашкар уесӗнчи Шемшер вулӑсне кӗнӗ. Ялӑн историлле ячӗсем: Сютпылых Иленево, Ҫутпылӑх Лакӑр. Ун чухне вӑл Илеменево (хальхи Шуркасси) ялӗнчен уйрӑлса тухнӑ выҫҫӑлкӑ пулнӑ.

1897 ҫулхи «Хусан кӗпӗрнинчи ял-хуласен списокӗнче» яла Сют-пылых тесе асӑннӑ, унта 188 ҫын пурӑннӑ. Вырӑнти ҫынсем 1866 ҫулччен патшалӑх хресченӗсен шутне кӗнӗ. Халӑх ытларах ҫӗр ӗҫӗпе, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе, пыл-хурт тытнипе, вӑрман ӗҫӗсемпе пурӑннӑ, ҫуна тата пичке ӑсталанӑ, чӑпта ҫапнӑ тата инҫе вырӑнсене кайса ӗҫлеме ҫӳренӗ.

1931 ҫулта ялта Карл Маркс ячӗллӗ колхоз йӗркеленӗ. Колхозӑн пӗрремӗш председателӗсем Иван Емельянов тата Федот Демидов пулнӑ. 1951 ҫулта Карл Маркс ячӗллӗ колхозпа «Хӗрлӗ Ҫар» колхоза (Лакӑр ялӗ) пӗрлештернӗ. 1954 ҫулта Шуркасси ялӗпе пӗрле Каганович ячӗллӗ колхоз туса хунӑ, кайран ӑна «Искра» ят панӑ. 1959 ҫулта ӑна «Серп и молот» колхозпа пӗрлештернӗ те, ҫакӑн хыҫҫӑн Свердлов ячӗллӗ колхоз пулса тӑнӑ.

Ялӑн административлӑ-территориллӗ пӑхӑнӑвӗ ҫакӑн пек улшӑнса пынӑ:

• 1927 ҫулхи юпан 1-мӗшӗнчен пуҫласа — Шупашкар районӗнче;
• 1927 ҫулхи юпан 1-мӗшӗнчен пуҫласа — Паҫпак ял канашӗнче;
• 1954 ҫулхи ҫӗртмен 14-мӗшӗнчен пуҫласа — Шӑнкас ял канашӗнче;
• 1955 ҫулхи ҫӗртмен 11-мӗшӗнчен пуҫласа — Шемшер ял канашӗнче;
• 1991 ҫулхи раштавран пуҫласа 2006 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗччен — Шемшер ял администрацийӗнче;
• 2006 ҫулхи кӑрлачӑн 1-мӗшӗнчен пуҫласа — Шемшер ял тӑрӑхӗнче.

Халӑх йышӗ

Ялти халӑх йышӗ ҫулсем тӑрӑх:

• 1897 ҫул — 188 ҫын (98 арҫын, 90 хӗрарӑм);
• 1926 ҫул — 46 кил, 190 ҫын (72 арҫын, 118 хӗрарӑм);
• 1939 ҫул — 188 ҫын (73 арҫын, 115 хӗрарӑм);
• 1979 ҫул — 100 ҫын (41 арҫын, 59 хӗрарӑм);
• 1989 ҫул — 89 ҫын (39 арҫын, 50 хӗрарӑм);
• 2002 ҫул — 74 ҫын (38 арҫын, 36 хӗрарӑм);
• 2010 ҫул — 86 ҫын (50 арҫын, 36 хӗрарӑм).

2010 ҫулхи даннӑйсем тӑрӑх, ялта 86 ҫын пурӑннӑ. Ытларах чӑвашсем пурӑнаҫҫӗ.

Инфраструктура

Ялта лавкка пур. Икӗ урам пур: Ҫырмахыҫенчи тата Вӑрман урамӗсем.

Паллӑ ҫыннисем

• Иванов Евгений Алексеевич (1976 ҫ.ҫ.) — экономист, экономика ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ, Шупашкарти коопераци институчӗн доценчӗ.