Урпаш (выр. Юваново) — Чӑваш Республикинчи Етӗрне районӗнчи ял. Урпаш ял тӑрӑхӗн административлӑ центрӗ. Республикӑн тӗп хулинчен — Шупашкартан 57 километрта тата район центрӗнчен — Етӗрнерен — 32 километрта вырнаҫнӑ. Чи ҫывӑх чукун ҫул станцийӗ ҫавӑн пекех 57 километрта.

Географи

Ял Чӑваш Республикин ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ пайӗнче, Сӑр юханшывӗн сылтӑм ҫыранӗнче, Чӑваш платойӗн чиккисенче вырнаҫнӑ. Вырӑн рельефӗ сӑртлӑ-туллӑ, хутӑш вӑрмансен зони евӗр. Районӑн административлӑ центрӗ — Етӗрне хули — таранах автомобиль ҫулӗпе 32 километр. Чи ҫывӑх чукун ҫул станцийӗ ялтан 57 километрта вырнаҫнӑ.

Историйӗ

Хальхи Урпаш ялӗ 1963 ҫулхи юпан 31-мӗшӗнче ҫывӑхри темиҫе яла: Эмелкасси, Качӑпа, Мӑной, Ҫӳлтикасси тата Этӗке ялӗсене пӗрлештернипе йӗркеленнӗ. XIX ӗмӗрте ял Качӑпа, Мӑной, Ҫӳлтикасси, Этӗке тата Эмелкасси уйрӑлса тухнӑ ялсенчен тӑнӑ.

1866 ҫулччен ял ҫыннисем патшалӑх хресченӗсен категорийӗнче шутланнӑ. Халӑх тӗпрен илсен ҫӗр ӗҫӗпе тата выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе аппаланнӑ. Унсӑр пуҫне ялта тӗрлӗ алӑ ӗҫӗсем аталаннӑ пулнӑ: тимӗрҫӗ ӗҫӗ, столяр тата токарь ӗҫӗ, ҫӗвӗҫ тата атӑ-пушмак ӑсталасси, пичке тӑвасси, тир-сӑран ӗҫӗ, ҫавӑн пекех шӑвӑҫ япалисем ӑсталасси.

1889 ҫулта ялта арҫын ачасен земство училищи, 1901 ҫулта вара хӗрачасен училищи уҫӑлнӑ. 1897–1929 ҫулсенче Урпашра чиркӳ — Сӑваплӑ Иоанн Предтеча Пророкӑн храмӗ ӗҫленӗ. 1930 ҫулта ялта Калинин ячӗллӗ колхоз йӗркеленнӗ.

Тӗрлӗ истори тапхӑрӗсенче ял тӗрлӗ административлӑ-территиллӗ виҫесен йышне кӗнӗ. XVIII ӗмӗрте вӑл Теняков сотнийӗн йышӗнче пулнӑ. XVIII ӗмӗр вӗҫӗнчен пуҫласа 1920 ҫулхи утӑн 22-мӗшӗччен Урпаш Чикме уесӗнчи Пушкӑрт вулӑсне кӗнӗ. 1920 ҫулхи утӑн 23-мӗшӗнчен пуҫласа юпан 5-мӗшӗччен ял Шупашкар уесӗнче, 1920 ҫулхи юпан 6-мӗшӗнчен пуҫласа 1927 ҫулччен Етӗрне уесӗн йышӗнче пулнӑ. 1927–1939 ҫулсенче ял Тутаркасси районне, 1939–1962 ҫулсенче — Сӗнтӗр районне кӗнӗ. 1962 ҫултанпа тата паянхи кунччен Урпаш Етӗрне районӗн пайӗ шутланать.

Халӑх йышӗ

Халӑх ҫыравӗсен тата статистика шутлавӗсен даннӑйӗсем тӑрӑх, халӑх йышӗ ҫапла улшӑнса пынӑ:

• 1747 ҫулта ялта 81 арҫын пурӑннӑ.
• 1795 ҫулта 74 кил, 184 арҫын тата 209 хӗрарӑм пулнӑ.
• 1858 ҫулта уйрӑм касӑсемпе: Качӑпа — 48 арҫын тата 64 хӗрарӑм; Эмелкасси — 73 арҫын тата 85 хӗрарӑм; Этӗке — 67 арҫын тата 74 хӗрарӑм; Ҫӳлтикасси — 64 арҫын тата 54 хӗрарӑм; Мӑной — 68 арҫын тата 87 хӗрарӑм.
• 1897 ҫулта Урпашра 535 арҫын тата 539 хӗрарӑм пурӑннӑ.
• 1926 ҫулта 295 кил, 654 арҫын тата 648 хӗрарӑм пулнӑ.
• 1939 ҫулхи халӑх ҫыравӗпе: Этӗке — 126 арҫын тата 153 хӗрарӑм; Качӑпа — 178 арҫын тата 201 хӗрарӑм; Мӑной — 117 арҫын тата 146 хӗрарӑм; Эмелкасси — 122 арҫын тата 141 хӗрарӑм; Ҫӳлтикасси — 106 арҫын тата 132 хӗрарӑм.
• 1979 ҫулта пӗрлештернӗ ялта 416 арҫын тата 575 хӗрарӑм пурӑннӑ.
• 2002 ҫулта 265 кил тата 692 ҫын (322 арҫын тата 370 хӗрарӑм) шутланнӑ.
• 2010 ҫулхи халӑх ҫыравӗн даннӑйӗсем тӑрӑх, ялта 219 уйрӑм кил хуҫалӑхӗ пулнӑ, халӑх йышӗ 584 ҫынран (287 арҫын тата 297 хӗрарӑм) тӑнӑ.

Наци йышӗпе тӗпрен илсен чӑвашсем, ҫавӑн пекех вырӑссем пурӑнаҫҫӗ.

Инфраструктура

Ялта социаллӑ инфраструктура лайӑх аталаннӑ. Пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкул ӗҫлет. Халӑха медицина енӗпе пӗтӗмӗшле практика тухтӑрӗн офисӗ тивӗҫтерет. Культурӑпа кану сферинче ял клубӗпе вулавӑш ӗҫлеҫҫӗ. Ҫавӑн пекех ялта часавай пур, спорт площадки вырнаҫтарнӑ. Почта ҫыхӑнӑвӗн тата Сбербанк уйрӑмӗсем ӗҫлеҫҫӗ, икӗ лавкка пур.

Экономика

Ял экономикин никӗсӗ — ял хуҫалӑхӗн производстви. 2010 ҫул тӗлне Урпашра «Трудовик» ял хуҫалӑх производствин кооперативӗ (ЯХПК) ӗҫленӗ.

Паллӑ ҫынсем

Урпаш ялӗпе темиҫе паллӑ ҫыннӑн пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ ҫыхӑннӑ:

• Ишетер (Дмитриева) Феодосия Дмитриевна (1899–1990), куҫаруҫӑ, библиограф. СССР Ҫыравҫисен пӗрлӗхӗн членӗ (1956). Чӗмпӗрти чӑваш вӗрентекенӗсен шкулне вӗренсе пӗтернӗ.
• Морозов Рюрик Николаевич (1946–2006), патшалӑх ӗҫченӗ. Чӑваш патшалӑх педагогика институтне тата Горький хулинчи партин аслӑ шкулне вӗренсе пӗтернӗ.
• Яргейкин Леонид Алексеевич (1982 ҫ.ҫ.), драма артисчӗ. Чӑваш Республикин тава тивӗҫлӗ артисчӗ (2021), Чӑваш Республикин Патшалӑх премийӗн лауреачӗ (2023).