Аҫӑм Ҫырми (выр. Азим-Сирма; историлле Витӗртухан Ялтӑра) — Чӑваш Республикин Вӑрнар районӗнчи ял. Аҫӑм Ҫырми ял тӑрӑхӗн администраци центрӗ. Республика тӗп хулине — Шупашкара — ҫитме 76–79 километр патнелле, район центрне — Вӑрнар посёлокне — ҫитме 25–26 километр патнелле. Ял витӗр республика шайӗнчи автомобиль ҫулӗ иртет. Почта индексӗ: 429214.

Географи

Ял Чӑваш Енӗн Вӑрнар районӗн хӗвеланӑҫ пайӗнче вырнаҫнӑ. Ял тӑрӑхӗпе Аҫӑм Ҫырми ятлӑ пӗчӗк юханшыв юхать, ял ячӗ унтан пулса кайнӑ. Ялти тӗп урама асфальт сарнӑ. Чи ҫывӑхри чукун ҫул станцийӗ таран 25 километр патнелле. Вӑрнар — Аҫӑм Ҫырми автобус маршручӗ ялан ӗҫлет.

Истори

Ку ял хальхи Вӑрнар районӗнчи чи авалхи ялсенчен пӗри шутланать. Архив докуменчӗсенче ӑна XVI ӗмӗртенпе асӑннӑ: 1554 ҫулта кунта 25 кил пулнӑ. Халапсем тӑрӑх, ял тата ун ҫывӑхӗнчи юханшыв ячӗ кунта чи малтан килсе вырнаҫнӑ Аҫӑм ятлӑ ҫынран пулса кайнӑ, «Аҫӑм Ҫырми» вара «ҫырмари ял» тенине пӗлтерет. Историлле иккӗмӗш ячӗ — Витӗртухан Ялтӑра — ял витӗр иртекен ҫулпа ҫыхӑннӑ («витӗр тухакан» ҫул).

XIX ӗмӗрте Пӗрремӗш Ялтӑра (хальхи Малтикасси) ялӗнчен куҫнӑ ҫынсем никӗсленӗ. Ял ҫыннисем — чӑвашсем — 1866 ҫулччен патшалӑх хресченӗсем шутланнӑ. Тӗпрен илсен ҫӗр ӗҫӗпе тата тӗрлӗ ремеслапа аппаланнӑ: чи малтан ҫуна тӑвасси, ҫавӑн пекех кустӑрма ӑсталасси. Ҫил арманӗ тата кӗрпе арманӗсем ӗҫленӗ. XIX ӗмӗр вӗҫӗнчен пуҫласа епархи ведомствин хутла вӗрентекен шкулӗ ӗҫленӗ.

1907 ҫулхи «Хусан кӗпӗрнинчи ял-хулисен списокӗ» тӑрӑх, Аҫӑм Ҫырми (Витӗртухан Ялтӑра) ялӗнче 682 ҫын пурӑннӑ.

Ял никӗсленнӗренпе пуҫласа 1927 ҫулччен Етӗрне уесӗнчи Нурӑс вулӑсне кӗнӗ. 1927 ҫулхи юпан 1-мӗшӗнчен ҫӗнӗрен йӗркеленнӗ Вӑрнар районне кӗнӗ, ҫав вӑхӑтрах Аҫӑм Ҫырми ял канашне йӗркеленӗ. 1939 ҫулхи пушӑн 17-мӗшӗнчен пуҫласа 1956 ҫулхи чӳкӗн 26-мӗшӗччен Калинино районне кӗнӗ, ҫавӑн хыҫҫӑн каллех Вӑрнар районне таврӑннӑ. 1992 ҫултанпа пӗрешкел ятлӑ ял администрацийӗн центрӗ шутланать.

1931 ҫулта ялта «Коминтерн» колхоз йӗркеленӗ.

Халӑх йышӗ

Ял Вӑрнар районӗн хӗвеланӑҫ пайӗнчи пӗлтерӗшлӗ ялсенчен пӗри шутланать. Халӑх йышӗ улшӑнса пыни:

• 1554 ҫул — 25 кил;
• 1858 ҫул — 389 ҫын патнелле (188 арҫын, 201 хӗрарӑм);
• 1906 ҫул — 682 ҫын патнелле (113 кил; 340 арҫын, 342 хӗрарӑм);
• 1926 ҫул — 749 ҫын патнелле (155 кил; 371 арҫын, 378 хӗрарӑм);
• 1930 ҫул — 374 ҫын (85 кил);
• 1939 ҫул — 831 ҫын патнелле (412 арҫын, 419 хӗрарӑм);
• 1979 ҫул — 632 ҫын патнелле (265 арҫын, 367 хӗрарӑм);
• 2002 ҫул — 449 ҫын (160 кил; 214 арҫын, 235 хӗрарӑм);
• 2004 ҫул — 455 ҫын (185 кил);
• 2010 ҫул — 428 ҫын (152 хуҫалӑх; 205 арҫын, 223 хӗрарӑм).

Ялта тӗпрен илсен чӑвашсем пурӑнаҫҫӗ.

Паллӑ ҫыннисем

• Волков Леонид Валерьевич (1975 ҫ.ҫ.) — патшалӑх ӗҫченӗ;
• Матвеева Галина Алексеевна (1957 ҫ.ҫ.) — журналист;
• Фёдоров Игорь Зиновьевич (1959 ҫ.ҫ.) — юрист.

Инфраструктура

Ялта социаллӑ инфраструктурӑн ҫак учрежденийӗсемпе объекчӗсем ӗҫлеҫҫӗ:

• пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкул;
• фельдшер пункчӗ;
• ялти культура ҫурчӗ (клуб);
• вулавӑш;
• православи чиркӗвӗ;
• почта уйрӑмӗ;
• спорт залӗ;
• спорт лапамӗ;
• лавккасем (2 лавкка, ҫав шутра ТПС лавкки);

Яла газ кӗртнӗ, тӗп урама асфальт сарнӑ.

Экономика

Ялти хуҫалӑх пурнӑҫӗн йӑлана кӗнӗ никӗсӗ ял хуҫалӑхӗ шутланать. Ҫынсем ӗлӗкренпех ҫӗр ӗҫӗпе тата тӗрлӗ ремеслапа — ҫуна тӑвассипе, кустӑрма ӑсталассипе, ҫил арманӗсенче ӗҫлессипе — пурӑннӑ. 2010 ҫулта ял территорийӗнче районти пӗлтерӗшлӗ производство предприятийӗсенчен пӗри — «Вӑрнар аш-какай комбиначӗ» ТМЯП — ӗҫленӗ.