Сайта кӗр | Регистраци | Сайта кӗрсен унпа туллин усӑ курма пулӗ
 +22.0 °C
Кушака — кулӑ, шӑшие — вилӗм.
[ваттисен сӑмахӗ]
 

Чӑваш чӗлхи: «Кумаляк» тӗпчеме хистет

Сутатӑп Арека пальма
Сутатӑп Икӗ хутлӑ дача сутатӑп. Электричество, сарай, мунча, беседка, теплица, шыв пухма...
Сутатӑп Кроликсем сутатӑп.
Аçтахар Плотников 13.02.2018 17:05 | 952 хут пӑхнӑ
Сумлӑ сӑмах Чӑваш чӗлхи

Тинех пулчӗ! «Пятерочка» лавкка чӑвашланчӗ. Ку куҫарусене гуманитари институтӗнче ҫулталӑк каяллах хатӗрлесе панӑччӗ. Вӑхӑт иртсе пынӑ май (саккаслаканӗ — ҫав лавккасем валли пӳлӗмсене хатӗрлекен организаци) сайт ятӗнчен ҫыру та ҫырасшӑнччӗ — вӗсене хатӗрлесе панӑ куҫарусемпе хӑҫан усӑ курӗҫ-ши тесе ыйтасшӑнччӗ. Куҫарусемпе районта уҫакан лавккасенче кӑна усӑ курасси те шиклентеретчӗ. Ак халӗ вара, ҫулталӑк иртнӗ хыҫҫӑн, чӑвашла куҫарусем тинех пурнӑҫа кӗнӗ иккен.

Савӑнмалла кӑна. «Пятерочка» хуҫисене ырӑ сӑмахпа асӑнмалла, мухтамалла. Кам та пулин ҫак ӗҫе тӑваех пуль тетӗп. Унсӑрӑн хамӑра хисеплеме те кирлӗ мар.

Халӑх тетелӗнче вырнаҫтарнӑ сӑнсем ҫине «Пӑтӑ, кумаляк» ҫырни лекнӗ. Шӑп ҫак сӑн самай калаҫу пуҫарчӗ те. Пурне те «кумаляк» сӑмах мӗне пӗлтерни кӑсӑклантара пуҫларӗ. «Кумаляк» маншӑн тутарла пек илтӗнет», — текенни те тупӑнчӗ. Ку сӑмах чылайӑшне интереслентерсе янӑран ун пирки пӗчӗк тӗпчев ирттерес терӗм.

«Хлопья» тенӗ чухне, паллах, сӑмах «овсяные хлопья» пирки пырать. Ун куҫарӑвӗ М.И.Скворцов редакциленӗ чӑвашла-вырӑсла сӑмахсарта та пур: «сӗлӗ ирӗшӗ». Анчах «сӗлӗ ирӗшӗ» вӑл ҫимелли япала мар, ҫӳп-ҫап, авӑртнӑ чухне ҫилпе вӗҫсе каяканскер. «Ирӗш» сӑмахӗ хӑй вара «ир» ӗҫхӗлтен пулнӑ. Вӑл «нимӗр ту, тӳ, тапта, лапчӑт, вӗтет» синонимсемпе пӗр килет. «Ирӗш» сӑмахӑн синонимӗсем — «сӑсӑл», «хывӑх», «арпа». Анчах тепӗр хут асӑрхаттарар: ку япала вӑл ҫӳп-ҫап шутланать; «отруби»-пе пӗр тан. Хаҫат-журналсенче те ку сӑмахпа выльӑха тӑрантарни пирки ҫырнӑ чухне кӑна усӑ курнӑ.

«Хлопья» сӑмах валли тепӗр сӑмах пур — «хӑрпӑк». «Куҫ хӑрпӑкӗ», «юр хӑрпӑкӗ»… Анчах куҫарнӑ чухне унпа усӑ курма май килмен. Сӑлтавӗсем: илемсӗр илтӗнни, хайхи апат-ҫимӗҫпе пӗр килменни, «шӑрпӑкпа» та пӑтраштарма май пурри. Сӑмах май, «хлопья» сӑмаха куҫарнӑ чухне чылай хаҫат-журнал «хӑрпӑк»-па усӑ курать. Тӗслӗхсене илсе кӑтартмӑпӑр, Google шыравҫӑран ыйтсан вӑл сире пӗтӗмпех тупса парӗ.

Куҫару ӗҫӗнче хӑйӗн уйрӑмлӑхӗсем пур. Вырӑсларан чӑвашла тӑлмачланӑ чухне куҫаруҫӑн япалана тӑван чӗлхепе сӑнласа пама тӑрӑшмалла. Вырӑс куҫӗпе мар, тӑван халӑхӗннипе пӑхмалла. «Ирӗш» сӑмах пур-ха, анчах ӑна выльӑха параҫҫӗ, апат-ҫимӗҫ сутакан лавккара усӑ курма майсӑр. «Хӑрпӑк»-ӑн ҫитменлӗхӗсене маларах асӑннӑччӗ. Ҫапла май вара юрӑхлӑрах сӑмах кирли пулса тухать. Нейтраллӑскер. Куҫаруҫӑ вара унашкал сӑмах шутӗнче «кумаляк» тупнӑ.

Мӗн-ха вӑл «кумаляк»? Паллах, нимӗнле тутар сӑмахӗ те мар вӑл. Хамӑр чӗлхере усӑ курӑнать пулсан — вӑл чӑваш сӑмахех. Ашмаринӑн сӑмах пуххинче те пур. «Кумаляк», «комаляк», «кумолек», «кумаля», «комалюк» варианчӗсене илсе панӑ. Мӗне пӗлтерет-ха вӑл? Авалхи пӗлтерӗшӗ — пӑтӑ пӗҫернӗ чухне пулакан чӑмаккасем, кумккасем. Леш, хайхи, ирӗлсе пӗтеймен, чӑмарккаланнӑ пӑтӑ пайӗсем. Ҫиелтен пӑхсан «комок» сӑмахран пулнӑ пек туйӑнать, анчах темле иккеленӳллӗ. Тӗслӗхсене Чӑвашри тӗрлӗ тӑрӑхра ҫырса илнине кура пушшех те иккеленӳллӗ. Егоровӑн этимологи сӑмахсарне уҫса пӑхсан вара вӑл чӑн-чӑн чӑваш сӑмахӗ пулнине куратпӑр:

КУМАЛЯК, КУМАЛЯ «комочек», «неразмешанные комочки муки» (в киселе, в тесте), «шарик», «катышек»; азерб. кома «комья», «куча»; уйг. домулак; узб. думалок, юмалок, к. карп. думалак, ног. тымалак, казах. домалак, томалак, башк. тумалак «круглый», «шарообразный»; «клубок», «комок», «шарик»; кирг., казах. кумалак «катышек»; «шарик овечьего или верблюжьего помёта»; ср. ст. слав. «гомоля», др. русск. гомола «ком», «катышек».

Пирӗн чӗлхере тухса ӳкнӗ сӑмахсем туллиех. Вӗсене ҫӗнӗ пурнӑҫ парсан пирӗн чӗлхе пуянланса пырӗ. Апла-тӑк, «кумаляк» сӑмаха ҫӗнӗ пӗлтерӗш парсан вӑл чӗлхешӗн усӑллӑ кӑна пулӗ, кивелнӗ сӑмах ҫӗнӗ вӑй илсе паянхи чӗлхене кӗрсе кайӗ.

 

Сӑмах май, лавккари куҫарусен лайӑхлатнӑ тулли варианчӗсене «Тӑван чӗлхе культури» кӗнекере тупма пулать. Вӑл ҫывӑх вӑхӑтра Чӑваш патшалӑх гуманитари институтӗнче пичетленсе тухмалла.

#этимологи, #суту-илӳ, #Шупашкар, #терминологи, #чӑваш чӗлхи

 

Ҫавӑн пекех пӑхӑр

Шупашкара килнӗ Хӗл Мучи чӑвашла вӗренме шантарнӑ
2017, 11, 27
Шаурма сутакан киоска саккунсӑр вырнаҫтарнӑ
2018, 02, 02
«Чӑваш пичетне» 90 пин тенкӗлех штрафланӑ
2018, 02, 05
Какай тата сӗт сутакансене штрафланӑ
2018, 02, 07
Лавккари кӑтартмӑшсене чӑвашла ҫырни чылайӑшӗн кӑмӑлне кайнӑ
2018, 02, 13

Комментари:

Илле // 3054.37.7746
2018-02-14 09:55
Тав! Питĕ лайăх хыпар. Вулама кăмăллă.

Комментариле

Сирӗн ятӑp:
Анлӑлатса ҫырни:
B T U T Ячӗ1 Ячӗ2 Ячӗ3 # X2 X2 Ӳкерчӗк http://
WWW:
ӐӑӖӗҪҫӲӳ

Пурӗ кӗртнӗ: 0 симв. Чи пысӑк виҫе: 1200 симв.
Сирӗн чӑвашла ҫырма май паракан сарӑм (раскладка) ҫук пулсан ӑна КУНТАН илме пултаратӑр.

Эсир усӑ курма пултаракан Wiki тэгсем:

__...__ - сӑмаха каҫӑ евӗр тӑвасси.

__aaa|...__ - сӑмахӑн каҫине тепӗр сӑмахпа хатӗрлесси («...» вырӑнне «ааа» пулӗ).

__https://chuvash.org|...__ - сӑмах ҫине тулаш каҫӑ лартасси.

**...** - хулӑм шрифтпа палӑртасси.

~~...~~ - тайлӑк шрифтпа палӑртасси.

___...___ - аялтан чӗрнӗ йӗрпе палӑртасси.


Orphus

Баннерсем

 
Сайт пирки | Пулӑшу | Статистика
(c) 2005-2017 Chuvash.Org | МИХ пек регистрациленӗ свидетельство номерӗ: 2017 ҫулхи нарӑсӑн 3-мӗшӗнче алӑ пуснӑ ЭЛ № ФС 77 - 68592. Свидетельствӑна Ҫыхӑну, информаци технологийӗ тата массӑллӑ коммуникаци сферине тӗрӗслесе тӑракан федераллӑ служба (Роскомнадзор) панӑ.
Сайтри материалсене (ытти ҫӑлкуҫсенчен илнисемсӗр пуҫне) CreativeCommons Attribution-ShareAlike 3.0 лицензипе килӗшӳллӗн усӑ курма пулать. Сайтпа ҫыхӑннӑ ыйтусене кунта ярӑр: site(a)chuvash.org