Пӑлапуҫ Пашьел (выр. Балабаш-Баишево ) — Чӑваш Республикинчи Патӑрьел муниципаллӑ округӗнчи ял. Пӑлапуҫ Пашьел ял тӑрӑхӗн административлӑ центрӗ. Пӑла юханшывӗн сылтӑм ҫыранӗ хӗрринче вырнаҫнӑ.

Географи

Ял Чӑваш Республикин кӑнтӑр пайӗнче вырнаҫнӑ. Республикӑн тӗп хулине — Шупашкара — ҫитме 158 километр. Район центрне — Патӑрьел ялне ҫитме — 25 километр. Чи ҫывӑхри чукун ҫул станцийӗ 79 километрта вырнаҫнӑ.

Истори

Яла 1625 ҫулта Хусан уесӗнчен куҫса килнӗ ҫынсем йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтри документсенче ялта 39 арҫын пурӑннине асӑннӑ. 1724 ҫулччен ял ҫыннисем ясак тӳлекен хресченсен шутне кӗнӗ. 1835 ҫултан пуҫласа 1863 ҫулччен вӗсем патшалӑх хресченӗсем пулнӑ, 1863 ҫулччен вара — удел хресченӗсем.

Халӑхӑн тӗп ӗҫӗсем ҫӗр ӗҫӗ, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчесси тата пыл хурчӗ тытасси пулнӑ. Ҫавӑн пекех ял ҫыннисем урапа ӑсталанӑ, тимӗрҫӗ ӗҫӗпе, тикӗт тата сӑмала кӑларассипе аппаланнӑ. Ялтан тухса кайса ӗҫлесси анлӑ сарӑлнӑ: ҫынсем платникре, атӑҫӑра тата ылтӑн кӑларакан вырӑнсенче ӗҫлесе пурӑннӑ.

1880 ҫулта ялта йывӑҫ чиркӳ тунӑ. 1887 ҫулта чиркӳ прихучӗн шкулне уҫнӑ. 1912 ҫулта кивӗ чиркӳ вырӑнне Ҫулхуҫа Сретенийӗн ҫӗнӗ чул храмне туса лартнӑ. XX ӗмӗр пуҫламӑшӗнче ялта 12 суту-илӳпе производство организацийӗ ӗҫленӗ.

1931 ҫулта «Пӑла пуҫ» колхоз йӗркеленӗ.

Тӗрлӗ ҫулсенче ял тӗрлӗ административлӑ виҫесен тытӑмне кӗнӗ:

• XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче — Арапуҫ вулӑсӗнче.
• 1835-1863 ҫулсенче — Ҫӗньял удел приказӗнче.
• 1863 ҫултан пуҫласа 1920 ҫулхи утӑн 29-мӗшӗччен — Пӑва уесӗнчи Ҫӗньял тата Турхан вулӑсӗсенче.
• 1920 ҫулхи утӑн 30-мӗшӗнчен пуҫласа юпан 4-мӗшӗччен — Ҫӗрпӳ уесӗнчи Турхан вулӑсӗнче.
• 1920 ҫулхи юпан 5-мӗшӗнчен пуҫласа 1921 ҫулччен — Ҫӗрпӳ уесӗнчи Йӗпреҫ районӗнче.
• 1921-1927 ҫулсенче — Патӑрьел уесӗнчи Турхан вулӑсӗнче.
• 1927-1935 ҫулсенче — Аслӑ Патӑрьел районӗнче.
• 1935-1939 ҫулсенче — Турхан районӗнче.
• 1939-1959 ҫулсенче — Первомайски районӗнче.
• 1959 ҫултанпа — Патӑрьел районӗнче.

2004 ҫулта Пӑлапуҫ Пашьел ял тӑрӑхне йӗркеленӗ. 2022 ҫулта ял тӑрӑхне пӗтернӗ, ял вара Патӑрьел муниципаллӑ округӗн тытӑмне кӗнӗ.

Халӑх йышӗ

Ялти халӑх йышӗ ҫакӑн пек улшӑнса пынӑ:

• 1795 ҫул — 56 кил, 176 арҫын, 207 хӗрарӑм.
• 1869 ҫул — 270 арҫын, 385 хӗрарӑм.
• 1897 ҫул — 125 кил, 378 арҫын, 350 хӗрарӑм.
• 1926 ҫул — 217 кил, 601 арҫын, 636 хӗрарӑм.
• 1939 ҫул — 625 арҫын, 760 хӗрарӑм.
• 1979 ҫул — 625 арҫын, 777 хӗрарӑм.
• 2002 ҫул — 332 кил, 918 ҫын (425 арҫын, 493 хӗрарӑм).
• 2010 ҫул — 284 уйрӑм хуҫалӑх, 777 ҫын (388 арҫын, 389 хӗрарӑм).
• 2021 ҫул — 556 ҫын.

Наци йышӗ: тӗпрен илсен чӑвашсем. Ӗненекенсенчен нумайӑшӗ — православи тӗнне тытса пыраҫҫӗ.

Инфраструктура

Ялта ӗҫлеҫҫӗ:

• Пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкул.
• Ялти культура ҫурчӗ.
• Фельдшерпа акушер пункчӗ.
• Почта ҫыхӑну уйрӑмӗ.
• Тӑватӑ лавкка.
• Общество апатлану предприятийӗ.
• Спорт лапамӗ.

Ҫӳлхуҫа Сретенийӗн православи храмӗ ӗҫлет (1912 ҫулта тунӑ, 1993 ҫулта ҫӗнетнӗ).

Экономика

Ял территорийӗнче «Булинская» агрофирма» ТМЯП ӗҫлет (2010). Тӗпрен вӑл ял хуҫалӑхӗ енӗпе ӗҫлет.

Паллӑ ҫынсем

Пӑлапуҫ Пашьел ялӗпе ҫак паллӑ ҫынсен пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ ҫыхӑннӑ:

• Киданов Виталий Яковлевич (1934 ҫ.ҫ.), журналист, таврапӗлӳҫӗ. Пӑлапуҫ Пашьелти фольклор ансамбльне йӗркелекенсенчен пӗри. «Ҫӑкӑр» район музейӗн пӗрремӗш директорӗ.
• Мешков Олег Вадимович‎‎ (1966 ҫ.ҫ.), тухтӑр, производство йӗркелекен, патшалӑх ӗҫченӗ.
• Никитин Клементий Леонтьевич (1937 ҫ.ҫ.), Пӑлапуҫ Пашьел ял канашӗн председателӗ, «Комсомолец» колхоз фермин пуҫлӑхӗ.
• Сакмаров Аркадий Карпович (1928 ҫ.ҫ.), «Комсомолец» колхозри уй-хир бригадин бригадирӗ.
• Сакмаров Владимир Аркадьевич (1962 ҫ.ҫ.), тубист. Шупашкарти музыка училищине тата Гнесинсем ячӗллӗ Патшалӑх музыкӑпа педагогика институтне вӗренсе пӗтернӗ. Ҫак институтӑн опера студийӗн оркестрӗн солисчӗ пулса ӗҫленӗ.